Muỗi có chọn người để đốt?

Từ rất lâu trước khi hạ cánh, muỗi đã có thể “đọc” những tín hiệu mà cơ thể con người phát ra từ khoảng cách xa. Có những người dường như luôn là nam châm hút muỗi. Dù đi bất cứ đâu, họ gần như chắc chắn sẽ trở thành nạn nhân của những vết đốt sưng đỏ, ngứa ngáy kéo dài nhiều tuần.

Trong khi đó, những người đi cùng có thể không bị đốt lấy một lần, hoặc nếu có thì cũng chỉ để lại một chấm đỏ nhỏ rồi nhanh chóng biến mất. Không ít người vì thế vẫn đùa rằng những người thường xuyên bị muỗi đốt hẳn là có “máu ngọt”.

Thực tế, nhận định ấy không hoàn toàn vô căn cứ, dù nguyên nhân không nằm ở vị ngọt của máu. Cơ thể mỗi người liên tục phát ra hàng loạt tín hiệu sinh học quyết định mức độ hấp dẫn đối với muỗi.

Theo đó, chỉ có muỗi cái mới hút máu người vì chúng cần protein để phát triển trứng. Trước khi tiếp cận, muỗi sử dụng cả thị giác lẫn khứu giác để phát hiện vật chủ từ khoảng cách khoảng 10m. Một trong những tín hiệu quan trọng nhất là khí carbon dioxide (CO2) được thải ra qua hơi thở và cả qua da.

Đối với muỗi, CO2 giống như một lời báo hiệu rằng có nguồn thức ăn ở gần, kích hoạt bản năng tìm vật chủ. Người trưởng thành thường hấp dẫn muỗi hơn trẻ em vì tạo ra nhiều CO2 hơn trong quá trình hô hấp.

Cũng chính vì bị thu hút bởi khí CO2 nên muỗi không chỉ tìm đến con người mà còn bị dẫn dụ bởi những nguồn CO2 khác. Đây là lý do đá khô và bình khí CO2 thường được sử dụng để chế tạo bẫy muỗi.

Không chỉ hơi thở, nhiệt độ cơ thể và độ ẩm cũng là những yếu tố khiến muỗi bị thu hút. CO2 làm tăng sức hấp dẫn của nguồn nhiệt, giúp muỗi xác định mục tiêu chính xác hơn.

Vì vậy, phụ nữ mang thai thường hấp dẫn muỗi gấp đôi so với người không mang thai. Trong thời kỳ mang thai, nhu cầu trao đổi chất tăng lên khiến cơ thể tỏa nhiều nhiệt hơn và lượng CO2 thở ra cũng nhiều hơn.

Phụ nữ mang thai thường hấp dẫn muỗi gấp đôi so với người không mang thai

Tình trạng tương tự cũng xảy ra sau khi vận động. Quá trình tập luyện khiến cơ thể sản sinh nhiều CO2 hơn, nhiệt độ tăng lên và đổ nhiều mồ hôi hơn, vì thế muỗi dễ phát hiện hơn. Những người có vóc dáng lớn cũng thường thu hút muỗi nhiều hơn do cơ thể tỏa nhiều nhiệt và thải ra lượng CO2 lớn hơn.

Khi đã đến gần mục tiêu, muỗi bắt đầu dựa chủ yếu vào mùi cơ thể để quyết định sẽ đốt ai. Muỗi sống trong một thế giới của các tín hiệu hóa học và có thể phân biệt được những hợp chất rất nhỏ, dễ bay hơi mà con người gần như không nhận ra.

Những hợp chất này được tạo ra nhờ hệ vi sinh vật trên da. Các vi khuẩn phân hủy carbohydrate, axit béo và peptide trên bề mặt da, tạo thành hơn 500 loại hợp chất hữu cơ dễ bay hơi, mỗi người sở hữu một chữ ký mùi hương riêng. Trong số đó, amoniac, axit lactic và đặc biệt là các axit cacboxylic là những chất có sức hấp dẫn mạnh đối với muỗi.

Một nghiên cứu của Đại học Rockefeller (Mỹ) đã yêu cầu 64 người đeo tay áo bằng nylon trong sáu giờ để thu thập mùi cơ thể. Khi cho muỗi lựa chọn giữa các mẫu vải này, chúng thể hiện sự yêu thích rõ rệt với những mẫu có hàm lượng axit cacboxylic cao hơn.

Kết quả cho thấy người hấp dẫn nhất có khả năng thu hút muỗi cao gấp khoảng 100 lần so với người ít hấp dẫn nhất. Điều đáng chú ý là sự khác biệt này hầu như không thay đổi theo thời gian, ngay cả khi lối sống thay đổi.

Hệ vi sinh vật trên da cũng góp phần tạo nên sự khác biệt đó. Các nhà khoa học tại Đại học Wageningen (Hà Lan) phát hiện những người đặc biệt hấp dẫn muỗi truyền bệnh sốt rét thường có hệ vi khuẩn trên da phong phú hơn nhưng lại kém đa dạng hơn so với những người ít bị muỗi tìm đến. Điều này có thể xuất phát từ vai trò của vi khuẩn trong việc tạo nên mùi cơ thể bởi nếu không có chúng, mồ hôi của con người gần như không có mùi.

Các nghiên cứu trên cặp song sinh cũng củng cố giả thuyết rằng sức hấp dẫn đối với muỗi có yếu tố di truyền. Song sinh cùng trứng thường thu hút muỗi ở mức gần như giống hệt nhau, trong khi song sinh khác trứng lại có sự khác biệt rõ rệt.

Bên cạnh đó, không phải ai cũng phản ứng giống nhau khi bị muỗi đốt. Một nghiên cứu phân tích toàn bộ hệ gen đã phát hiện mối liên hệ chặt chẽ giữa các gen kiểm soát hệ miễn dịch với phản ứng của cơ thể trước vết muỗi đốt. Đáng chú ý, những vùng gen này cũng trùng với các gen liên quan đến dị ứng.

Vì vậy, những người có cơ địa dễ phản ứng mạnh thường xuất hiện các nốt sưng lớn và ngứa dữ dội hơn, có cảm giác mình bị muỗi đốt nhiều hơn người khác. Trong khi đó, không ít người dù bị muỗi đốt khá thường xuyên nhưng phản ứng rất nhẹ nên gần như không để ý.

Dù vậy, ngay cả khi có những khác biệt về mặt sinh học khiến một số người hấp dẫn muỗi hơn, không ai thực sự nằm ngoài tầm ngắm của loài côn trùng này.

Để hạn chế nguy cơ bị muỗi đốt, các chuyên gia cho rằng nên sử dụng các loại thuốc chống muỗi đã được kiểm chứng như DEET, picaridin hoặc PMD. Việc mặc áo dài tay, quần dài, đặc biệt là quần áo đã được xử lý bằng thuốc diệt côn trùng, cũng giúp giảm đáng kể nguy cơ bị đốt.

Ngoài ra, che kín những vùng da hở là điều rất quan trọng vì muỗi thường tập trung tấn công tay, chân và các phần cơ thể không được bảo vệ. Hiệu quả của thuốc chống muỗi sẽ giảm dần theo thời gian và khi cơ thể đổ mồ hôi, do đó cần bôi lại theo đúng hướng dẫn để duy trì khả năng bảo vệ.