Suy giãn tĩnh mạch và trĩ: Trần bì và Quả sung – hiệu quả từ cùng một gốc bệnh

Trong thực hành điều trị, có một thực tế khá thú vị: cùng một công thức trần bì và quả sung xanh, khi dùng đúng cách, lại cho hiệu quả tương đương nhau trong hai bệnh tưởng như rất khác – suy giãn tĩnh mạch chi dưới và trĩ hậu môn. Điều này không phải ngẫu nhiên, mà bắt nguồn từ việc hai bệnh này giống nhau từ gốc sinh lý bệnh, chỉ khác nhau ở vị trí giải phẫu và mức độ nguy cơ viêm nhiễm.

Nếu nhìn một cách giản dị, cả suy giãn tĩnh mạch và trĩ đều là hậu quả của áp lực tĩnh mạch tăng kéo dài. Ở chân, đó là áp lực do đứng lâu, ngồi nhiều, ít vận động, tuổi cao. Ở hậu môn, áp lực lại đến từ táo bón, rặn nhiều, ngồi lâu, mang thai. Khi áp lực tăng liên tục, máu tĩnh mạch không hồi lưu tốt về tim, gây ứ trệ, làm thành mạch giãn ra, van tĩnh mạch yếu dần, mô liên kết nâng đỡ quanh mạch máu bị thoái hóa. Kèm theo đó là tình trạng viêm mạn tính âm ỉ, khiến bệnh tiến triển ngày càng rõ. Vì vậy, có thể nói một cách ngắn gọn nhưng chính xác rằng: trĩ thực chất là suy giãn tĩnh mạch xảy ra ở vùng hậu môn – trực tràng.

Sự khác nhau giữa hai bệnh chủ yếu nằm ở giải phẫu và môi trường sinh học. Suy giãn tĩnh mạch chi dưới nằm ở vùng da kín, ít tiếp xúc vi khuẩn, nên viêm thường nhẹ và tiến triển chậm. Ngược lại, vùng hậu môn là nơi thường xuyên tiếp xúc với phân và vi khuẩn đường ruột, nên trĩ rất dễ viêm, phù nề, đau rát, chảy máu, thậm chí nhiễm trùng. Chính vì điểm khác biệt này, khi điều trị trĩ, ngoài công thức nền làm bền mạch và giảm ứ trệ, thường cần gia thêm vài vị chống viêm nhẹ, còn với suy giãn tĩnh mạch chi dưới thì công thức gốc đã đủ đáp ứng.

Về cơ chế tác dụng, trần bì và quả sung lại gặp nhau ở cùng một “đích” sinh học. Quả sung xanh chứa nhiều tanin và polyphenol. Tanin có khả năng làm săn niêm mạc và co mạch, giúp giảm giãn, giảm phù, cầm chảy máu. Đồng thời, các polyphenol trong sung giúp giảm phản ứng viêm, ức chế các men phá hủy mô liên kết, từ đó bảo vệ collagen và elastin – những thành phần quyết định độ bền của thành tĩnh mạch. Nhờ vậy, búi trĩ có thể xẹp dần, còn tĩnh mạch giãn ở chân trở nên bớt căng phồng.

Trần bì (vỏ quýt) lại đóng vai trò điều hòa trương lực mạch. Các flavonoid trong trần bì giúp tăng trương lực tĩnh mạch một cách sinh lý, làm mạch co lại vừa đủ, giảm ứ trệ máu, cải thiện dòng hồi lưu về tim. Đồng thời, chúng còn có tác dụng chống oxy hóa, bảo vệ lớp nội mô mạch máu – lớp “áo trong” rất quan trọng quyết định sức bền của mạch.

Khi phối hợp hai vị này, quả sung giúp làm săn và làm bền, còn trần bì giúp điều hòa và giải ứ. Hai tác động này bổ sung cho nhau, cùng giải quyết đúng gốc bệnh là giãn mạch – ứ trệ – viêm mạn tính, dù bệnh biểu hiện ở chân hay ở hậu môn.

Từ góc nhìn đó, việc một công thức đơn giản lại cho hiệu quả tốt ở cả suy giãn tĩnh mạch và trĩ không phải là điều khó hiểu. Điều quan trọng là hiểu đúng bản chất bệnh, dùng đúng vị, đúng cách, với những dung môi an toàn, để có thể áp dụng lâu dài. Với trĩ hậu môn, chỉ cần linh hoạt gia thêm vài vị chống viêm phù hợp với đặc thù vùng bệnh, còn trục điều trị cốt lõi vẫn không thay đổi. Một bài thuốc, hai bệnh, bởi vì gốc bệnh là một.

BS Hoàng Sầm Viện Y học bản địa Việt Nam