Công dụng và bài thuốc chữa bệnh từ cây âm địa quyết

Âm địa quyết

Tên thường gọi: Âm địa quyết, cỏ âm địa, bối xà tinh (tứ xuyên trung dược chí), độc cước cao, đông thảo ( dân gian thường dụng thảo dược hối biên), độc lập kim kê (quán châu dân gian phương dược tập), đơn quế di tinh thảo, độc lập kim kê (triết giang dân gian thường dụng thảo dược), hoa quyết (thực vật học đại tự điển), lương kỳ tế tân (quán dương dân gian dược thảo), nhất đóa vân (thiên bảo bản thảo), phá thiên vân, tán huyết diệp (hồ nam dược vật chí), tiểu xuân hoa, xà bất hiện, điếu trúc lương chi, lương chi thảo (mân trần bản thảo).

Tên khoa học: Botrychium ternatum (Thunb) Sw.

Họ khoa học: Thuộc họ Lưỡi rắn – Ophioglossaceae.

Cây nhỏ, thuộc loại dương xỉ, có thân rễ ngắn. Thân nhẵn, mọc đứng, cao 30 – 40 cm.

Lá có phần không sinh sản, dạng tam giác dài 5 – 17 cm, rộng 8 – 15 cm, xẻ lông chim 3 – 4 lần; lá chét mọc đối dài 4 – 6 cm, rộng 2 – 3 cm, gốc tròn, đầu nhọn, chia thành nhiều thùy nhỏ, cách nhau.

Túi bào tử xếp thành bông, các bông lại tụ họp thành chùy có cuống dài khoảng 10 cm, đính vào giữa phần không sinh sản của cuống lá. Bào tử hình tròn, hơi có cạnh, không màu.

Mùa sinh sản: tháng 5 – 7.

Chi Botrychium ở Việt Nam hiện chưa được nghiên cứu nhiều về thực vật học. Tuy nhiên, theo Phạm Hoàng Hộ (2000) đã ghi nhận được 3 loài.

Âm địa quyết là loại dương xỉ nhỏ, sống nhiều năm, phân bố chủ yếu ở các tỉnh miền núi. Hiện đã biết chắc chắn có ở vùng núi Hoàng Liên Sơn thuộc huyện Sa Pa (Lào Cai), Phong Thổ và Than Uyên (Lai Châu); vùng núi Lang Biang thuộc huyện Lạc Dương (Lâm Đồng). Ngoài ra, cũng có thể tìm thấy ở một số vùng núi khác tại tỉnh Hà Giang hoặc Yên Bái. Trên thế giới, âm địa quyết cũng phân bố tại phía nam Trung Quốc, Ấn Độ và cũng có thể có ở vùng bắc Lào.

Cây ưa ẩm, hơi chịu bóng, thường mọc bám vào đá hay trên đất thành khóm hay đám nhỏ ở vùng rừng kín thường xanh, độ cao từ 1.300m trở lên. Cây sinh sản bằng bào tử và bằng cách để nhánh từ thân rễ, song hiện tại chưa nắm được quá trình nảy mầm của bào tử.

Bộ phận dùng: Thân, rễ.

Thành phần hoá học: Lá chứa luteolin, ternatin [Trung dược từ hải I, 1994; Compendium of Indian Medicinal Plants, vol.5, 1998]

Công dụng và bài thuốc chữa bệnh từ cây âm địa quyết

Tác dụng dược lý

Ternatin, hoạt chất chiết được từ thân rễ âm địa quyết có khả năng ức chế tác dụng gây độc tế bào do các virus DNA và RNA và làm giảm nhiễm virus. Trong các virus thử, ternatin có hoạt tính chống virus DNA mạnh hơn, đặc biệt là adenovirus. Hiệu quả còn mạnh hơn đối với virus trần, không có vỏ, đặc biệt là virus bại liệt (poliovirus) [Rastogi, 98, V – 135].

Thành phần hóa học

Chiết xuất MeOH từ cây Âm địa quyết khô nguyên cây đã tạo ra 33 hợp chất, bao gồm mười bảy glycoside Flavonoid mới và mười sáu hợp chất đã biết. Cấu trúc của các hợp chất mới được thiết lập bằng cách sử dụng phân tích phổ NMR và bằng chứng hóa học.

Âm địa quyết chứa nhiều thành phần hóa học khác nhau bao gồm flavonoid, axit phenolic, terpenoid, ancaloit, polysaccharides và lactones khác. Nhiều nghiên cứu đã cung cấp bằng chứng rằng loại dược liệu này có tác dụng chống viêm, kháng khuẩn, kháng vi-rút, chống dị ứng, và tác dụng chống oxy hóa và có thể điều chỉnh hệ thống miễn dịch của cơ thể.

Ngoài ra, hoạt chất ternatin đã chứng minh hiệu quả trong việc chống lại sự tăng sinh tế bào do chất gây ung thư hóa học gây ra. Về mặt lâm sàng, Âm địa quyết cho thấy tiềm năng điều trị một số bệnh, bao gồm đau họng, sốt, nhiễm trùng đường tiết niệu, rắn cắn và côn trùng đốt. Ngoài ra, nó có đặc tính tăng cường sức khỏe như thư giãn tinh thần, điều hòa huyết áp, tăng cường chức năng gan.

Tính vị, công năng

Thân rễ cây âm địa quyết vị ngọt, đắng, tính lạnh, không có độc, có công năng thanh nhiệt, giải độc, bình can tán kết. Theo sách Trung Dược Chí, thì âm địa quyết vị ngọt, hơi đắng, tính mát; có công năng chữa đầu thống (nhức đầu), khải huyết (ho ra máu), hoa mắt, đinh nhọt thũng độc [TDTH. 1993. 1 – 2331].

Tính vị, quy kinh : Vị ngọt, đắng, tính lạnh, không có độc, có tác dụng thanh lương giải độc, bình can tán kết.

Công dụng: Dùng trị sang độc, sưng nóng do phong nhiệt

Liều dùng: Ngày dùng 12-15g, dạng thuốc sắc. Ở Ấn Độ người ta dùng cây chữa thương tích và dùng rễ chữa lỵ.

Công dụng cây âm địa quyết

Thân rễ cây âm địa quyết được dùng trị sang độc, sưng nóng do phong nhiệt. Liều dùng 12-15g, sắc nước uống, ngày một thang.

Ở Ấn Độ, người ta dùng cây để chữa thương tích và dùng thân rễ để chữa lỵ [Chopra, 2001: 40]. Thân rễ còn được dùng để bổ dạ dày, chữa hen, viêm phế quản, hoa để chữa sốt [Kirtikar, 1998: 2753].

Ở Trung Quốc, thân rễ được dùng chữa nhức đầu, ho ra máu, ỉa ra máu, hoa mắt, thùng độc [TDTH. 1993 – 2331]

Bài thuốc có âm địa quyết

Bài thuốc có âm địa quyết

Trị nam nữ sau khi nôn ra máu, vùng sườn và hoành cách mô có hư nhiệt: Âm địa quyết, Tử hà xa, Quán chúng (bỏ lông và đất), Cam thảo ( nướng), đều 20g, nghiền nát. Mỗi lần dùng 12g, nước 1 bát, sắc còn 7 phân, bỏ bã, uống ấm ( Chỉ Thánh Thang - Thánh Tế Tổng Lục).

Trị hư khái: ( ho do hư yếu) Âm địa quyết 8-20g, chưng với thịt nạc cho nhừ, ăn (Trung Dược Đại Từ Điển).

Trị nhiệt khái: ( ho do nhiệt) Âm địa quyết 8-20g, thêm Bạch la bặc và Đường, sắc uống [Nếu không có La bặc, có thể chỉ dùng Đường] (Trung Dược Đại Từ Điển).

Trị ho gà: Âm địa quyết ( để sống, xé ra), Thỏ nhĩ phong, đều 20g. Sắc uống với mật ong (Quán Dương Dân Gian Dược Thảo).

Trị ho ra máu do Phế bị nhiệt: Âm địa quyết (tươi), Phượng vĩ thảo (tươi), mỗi vị 40g. Sắc uống với nước đường (Phúc Kiến Trung Thảo Dược).

Trị dương giản phong: Âm địa quyết 12-20g, sắc thành=1 như nước trà (Phúc Kiến Trung Thảo Dược).

Trị trẻ nhỏ bị kinh phong: Âm địa quyết 12g, sắc uống sáng và tối (Triết Giang Dân Gian Thường Dụng Thảo Dược).

Trị sang độc, phong độc: Âm địa quyết 8-12g, sắc uống (Giang Tây Trung Dược Thủ Sách).

Trị mắt có màng, mây: Âm địa quyết , chưng với gan gà, ăn ( Tứ Xuyên Trung Dược Chí).

Trị mắt lẹo: Âm địa quyết (lá), giã nát, vắt lấy nước cốt nhỏ vào mắt (Hồ Nam Dược Vật Chí).