Giải mã mối liên hệ giữa cảm xúc và bệnh tật

Cảm xúc không vô hình như ta tưởng

Nhiều người cho rằng cảm xúc chỉ thuộc về tâm lý, ít liên quan đến bệnh tật. Thực tế, mỗi trạng thái cảm xúc đều có thể tạo ra những đáp ứng sinh lý rất rõ trên cơ thể.

Khi tức giận, tim có thể đập nhanh hơn, huyết áp tăng, mặt nóng và cơ thể căng lên.

Khi lo âu, người ta dễ thấy bồn chồn, ăn kém, đầy tức vùng bụng hoặc rối loạn tiêu hóa.

Khi sợ hãi, cơ thể có thể lạnh đi, tay chân yếu, đầu óc khó tập trung.

Khi buồn bã kéo dài, hơi thở thường nông hơn, ngực nặng hơn, thân thể mệt mỏi và giảm sức sống.

Một cảm xúc xuất hiện thoáng qua thường chưa đủ để gây bệnh. Tuy nhiên, nếu các cảm xúc tiêu cực kéo dài, bị dồn nén hoặc lặp lại trong nhiều năm, góp phần duy trì tình trạng căng thẳng mạn tính, làm rối loạn giấc ngủ, tiêu hóa, miễn dịch và tạo điều kiện thuận lợi cho một số bệnh mạn tính hình thành hoặc tiến triển dai dẳng hơn.

Vì sao cảm xúc kéo dài làm giảm tuổi thọ?

Khi một người sống quá lâu trong trạng thái lo âu, tức giận, tủi thân, buồn bã, bất an hoặc cô đơn, cơ thể dễ rơi vào tình trạng căng thẳng kéo dài. Ban đầu, phản ứng căng thẳng là cơ chế bảo vệ tự nhiên, giúp cơ thể thích nghi trước khó khăn. Tuy nhiên, nếu tình trạng này lặp lại thường xuyên và không được giải tỏa, nó có thể trở thành yếu tố bào mòn sức khỏe.

Căng thẳng mạn tính có thể làm nhịp tim và huyết áp dao động nhiều hơn, hơi thở nông hơn, giấc ngủ kém sâu, tiêu hóa dễ rối loạn, miễn dịch suy giảm và phản ứng viêm mức độ thấp kéo dài. Đây đều là những yếu tố có liên quan đến quá trình lão hóa, bệnh mạn tính và chất lượng sống của NCT.

Người sống thọ không phải là người chưa từng buồn đau hay tổn thương. Điểm khác biệt là họ thường biết cách nhận diện, điều hòa và chuyển hóa cảm xúc, không để những cảm xúc tiêu cực tích tụ quá lâu trong cơ thể. Khi nội tâm nhẹ hơn, cơ thể cũng có điều kiện phục hồi tốt hơn, từ đó góp phần duy trì sức khỏe bền vững theo năm tháng.

Bệnh ở NCT có liên quan đến đời sống cảm xúc

Ở NCT, nhiều rối loạn sức khỏe không chỉ xuất phát từ sự suy giảm chức năng cơ quan, mà còn chịu ảnh hưởng đáng kể từ trạng thái cảm xúc kéo dài. Lo nghĩ nhiều có thể làm giấc ngủ chập chờn; căng thẳng dễ ảnh hưởng đến dạ dày và tiêu hóa; nóng giận kéo dài có thể góp phần làm huyết áp dao động; buồn bã, cô đơn hoặc sợ hãi dễ gây hồi hộp, chán ăn, mệt mỏi và làm cơ thể giảm khả năng phục hồi. Khi hệ thần kinh luôn ở trạng thái căng, cơ bắp cũng dễ co cứng hơn, khiến tình trạng đau nhức mạn tính trở nên dai dẳng.

Điều này không có nghĩa là cứ buồn, lo hay giận thì sẽ sinh bệnh ngay, cũng không thể quy mọi bệnh tật cho yếu tố tâm lý. Tuy nhiên, y học hiện đại đã ghi nhận rằng căng thẳng và cảm xúc tiêu cực kéo dài có thể làm rối loạn giấc ngủ, ảnh hưởng đến thần kinh - nội tiết - miễn dịch, làm tăng phản ứng viêm mức độ thấp và khiến nhiều bệnh mạn tính dễ khởi phát, nặng hơn hoặc hồi phục chậm hơn.

Vì vậy, chăm sóc sức khỏe cho NCT không nên chỉ dừng lại ở thuốc men, dinh dưỡng hay xét nghiệm. Muốn điều trị và dự phòng bệnh một cách toàn diện, cần quan tâm cả đến đời sống tinh thần, cảm xúc, sự kết nối gia đình và cảm giác được lắng nghe của người bệnh.

Góc nhìn Nam y

Theo quan niệm y học cổ truyền, thân và tâm không tách rời nhau; mỗi trạng thái cảm xúc đều có thể làm thay đổi sự vận hành của khí trong cơ thể. Giận dữ quá mức làm khí dễ bốc lên, ảnh hưởng đến can; lo nghĩ kéo dài làm khí uất kết, khiến tỳ vị suy yếu; buồn thương lâu ngày làm hao tổn khí, ảnh hưởng đến phế; sợ hãi làm khí đi xuống, có thể tổn thương thận; ngay cả vui mừng quá độ cũng có thể khiến thần khí phân tán.

Điều hòa cảm xúc chính là một phần quan trọng của dưỡng sinh. Muốn sống khỏe và sống thọ, con người không chỉ cần ăn uống điều độ, ngủ nghỉ hợp lý, vận động phù hợp, mà còn phải biết giữ cho cảm xúc được cân bằng. Một đời sống tinh thần hài hòa giúp khí huyết vận hành thuận lợi; ngược lại, cảm xúc bị dồn nén, lệch lạc hoặc kéo dài quá mức có thể làm khí huyết rối loạn, lâu ngày ảnh hưởng đến chức năng tạng phủ và sức khỏe toàn thân.

Cơ thể ghi nhớ những điều mà lời nói không thể bộc lộ

Nhiều NCT có thói quen chịu đựng và im lặng trước những nỗi buồn, sự tủi thân, lo lắng hay ấm ức trong lòng. Họ không muốn làm phiền con cháu, không muốn nói ra điều mình đau, nên thường chọn cách giữ lại mọi thứ bên trong. Tuy nhiên, những cảm xúc không được giải tỏa không hẳn biến mất; mà tiếp tục tồn tại dưới dạng căng thẳng kéo dài và biểu hiện qua cơ thể.

Khi cảm xúc không được lắng nghe, cơ thể có thể lên tiếng bằng mất ngủ, đau nhức, mệt mỏi, rối loạn tiêu hóa hoặc cảm giác suy kiệt âm thầm. Hiểu được mối liên hệ này giúp việc chăm sóc NCT trở nên toàn diện hơn: không chỉ chữa triệu chứng ở thân thể, mà còn cần quan tâm đến những điều đang đè nặng trong lòng người bệnh.

Giữ tuổi thọ là không để cảm xúc tiêu cực tích tụ quá lâu

Với NCT, đời sống tinh thần cần được chăm sóc như một phần của sức khỏe toàn diện. Họ cần được lắng nghe, được trò chuyện, được có người bầu bạn và được sống trong một môi trường ít căng thẳng. Những thói quen nhẹ nhàng như đi bộ, tập thở, đọc sách, viết vài dòng mỗi ngày, làm vườn, uống trà hoặc chia sẻ cảm xúc với người thân cũng có thể giúp tinh thần ổn định hơn, giảm cô đơn và hỗ trợ giấc ngủ, tiêu hóa, huyết áp cũng như khả năng phục hồi của cơ thể.

Có những bệnh không thể chỉ nhờ trò chuyện mà khỏi. Nhưng cũng có rất nhiều triệu chứng sẽ nhẹ đi khi người bệnh được thấu hiểu, bớt cô đơn và không còn phải nén giữ quá nhiều điều trong lòng. Khi cảm xúc được mở ra đúng cách, cơ thể cũng có thêm điều kiện để nghỉ ngơi, tự điều chỉnh và hồi phục tốt hơn.

Người sống lâu không phải người không có cảm xúc mà là người biết làm cho mình không mắc kẹt trong cảm xúc. Họ biết khóc khi cần, nói khi cần, cười khi cần, lặng khi cần, và buông khi cần. Đó là một trí tuệ rất lớn của tuổi già.

Lời kết

Bệnh tật không phải lúc nào cũng bắt nguồn từ ăn uống, tuổi tác hay môi trường sống. Trong nhiều trường hợp, sức khỏe thể chất còn chịu ảnh hưởng từ một đời sống tinh thần chưa được chăm sóc đúng mức. Khi lo âu, buồn bã, tức giận, cô đơn hoặc tổn thương kéo dài mà không được giải tỏa, cơ thể có thể rơi vào trạng thái căng thẳng mạn tính, từ đó ảnh hưởng đến giấc ngủ, tiêu hóa, miễn dịch, huyết áp và khả năng phục hồi.

Hiểu được mối liên hệ giữa cảm xúc và bệnh tật giúp NCT biết lắng nghe bản thân nhiều hơn, không chỉ chú ý đến các triệu chứng bên ngoài mà còn quan tâm đến những gánh nặng âm thầm trong lòng. Chăm sóc sức khỏe vì vậy không nên chỉ dừng ở thuốc men, dinh dưỡng hay vận động, mà cần bao gồm cả việc nuôi dưỡng tinh thần, duy trì kết nối, giải tỏa cảm xúc và tạo một môi trường sống an ổn.

Tiến sĩ - Lương y Phùng Tuấn Giang

Chủ tịch Viện Nghiên cứu Phát triển Y Dược Cổ truyền Việt Nam Chủ nhiệm Nhà thuốc Thọ Xuân Đường Kỷ lục Guinness nhà thuốc gia truyền nhiều đời nhất Việt Nam