Người khỏe mạnh có cần xét nghiệm vitamin D định kỳ?

Xét nghiệm 25(OH)D được sử dụng khi có chỉ định, nhưng không phải người khỏe mạnh nào cũng cần kiểm tra vitamin D định kỳ. Ảnh minh họa do AI tạo.

Vitamin D quan trọng, nhưng không đồng nghĩa ai cũng phải xét nghiệm

Vitamin D giúp cơ thể hấp thu canxi, phospho và góp phần duy trì sức khỏe xương. Khi nghi ngờ tình trạng thiếu vitamin D, xét nghiệm máu thường được sử dụng là 25-hydroxyvitamin D, viết tắt 25(OH)D. Vì thế, nhiều người dễ suy luận rằng muốn chăm sóc xương tốt thì phải kiểm tra chỉ số này mỗi năm.

Vấn đề là giá trị của một xét nghiệm không chỉ nằm ở khả năng đo được một chất trong máu. Cần trả lời tiếp: kết quả đó có thay đổi quyết định chăm sóc, điều trị và cải thiện sức khỏe của người được xét nghiệm hay không? Với người trưởng thành khỏe mạnh, chưa có biểu hiện hoặc bệnh lý gợi ý thiếu vitamin D, câu trả lời hiện không đơn giản như quảng cáo của một số gói xét nghiệm.

Hướng dẫn thực hành lâm sàng năm 2024 của Hội Nội tiết Hoa Kỳ (Endocrine Society) đề xuất không tầm soát 25(OH)D thường quy ở người trưởng thành khỏe mạnh nếu không có chỉ định xét nghiệm riêng. Đây là một khuyến cáo có điều kiện dựa trên chất lượng bằng chứng còn hạn chế, chứ không phải lệnh cấm xét nghiệm trong mọi hoàn cảnh.

Hai khuyến cáo cùng nhắc đến một khoảng trống bằng chứng

Năm 2021, Nhóm công tác dịch vụ dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF) kết luận rằng bằng chứng hiện có chưa đủ để xác định lợi ích và tác hại ròng của việc tầm soát thiếu vitamin D ở người trưởng thành không có triệu chứng, không mang thai và sống tại cộng đồng. Nhận định “chưa đủ bằng chứng” không có nghĩa xét nghiệm chắc chắn vô ích, cũng không có nghĩa ai cũng cần thực hiện cho yên tâm.

Hội Nội tiết Hoa Kỳ đi xa hơn về khuyến cáo thực hành đối với người khỏe mạnh: không xét nghiệm đại trà chỉ để quyết định có bổ sung vitamin D hay không. Hội cũng lưu ý rằng trong các thử nghiệm lâm sàng, chưa xác lập được một ngưỡng 25(OH)D gắn chắc với lợi ích phòng bệnh cụ thể cho tất cả người khỏe mạnh.

Điểm đáng chú ý là các khuyến cáo trên cùng hướng tới một nhóm đối tượng cụ thể. Người có bệnh lý, triệu chứng hoặc đang được theo dõi điều trị không nên tự áp dụng kết luận dành cho người hoàn toàn khỏe mạnh để từ chối xét nghiệm do bác sĩ chỉ định.

Khi nào cần trao đổi với bác sĩ về việc kiểm tra?

Thay vì chọn xét nghiệm theo trào lưu, người dân có thể bắt đầu bằng việc đánh giá nguy cơ cùng nhân viên y tế. Một số tình huống cần được thăm khám và cân nhắc chỉ định riêng là nghi rối loạn chuyển hóa xương hoặc canxi, gãy xương do chấn thương nhẹ, nghi nhuyễn xương; bệnh lý gây giảm hấp thu chất dinh dưỡng; hoặc đang điều trị bệnh có yêu cầu theo dõi vitamin D.

Ví dụ, hạ canxi máu là một trong những chỉ định xét nghiệm được Hội Nội tiết Hoa Kỳ nêu rõ là nằm ngoài phạm vi khuyến cáo “không tầm soát thường quy”. Bác sĩ sẽ dựa vào bệnh sử, khám lâm sàng và xét nghiệm liên quan để xác định có cần đo 25(OH)D hay không. Không nên tự kết luận mình thiếu vitamin D chỉ vì mệt mỏi, đau mỏi cơ hoặc ít ra nắng: đây là những biểu hiện không đặc hiệu, có nhiều nguyên nhân khác.

Người đã có chỉ định xét nghiệm và điều trị nên tuân thủ lịch theo dõi cá thể hóa. Không có một lịch xét nghiệm lặp lại cố định phù hợp với tất cả người dân.

Đừng để “đủ vitamin D” biến thành cuộc đua bổ sung liều cao

Nếu không cần xét nghiệm thường quy, liệu có nên uống vitamin D liều cao để phòng bệnh? Đây cũng là suy luận cần tránh. Hướng dẫn của Hội Nội tiết Hoa Kỳ khuyến cáo người trưởng thành khỏe mạnh dưới 75 tuổi không tự dùng liều bổ sung vượt nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị chỉ để phòng bệnh nói chung.

Theo tài liệu của Văn phòng Thực phẩm bổ sung thuộc Viện Y tế quốc gia Hoa Kỳ (NIH), nhu cầu vitamin D tham khảo với người trưởng thành 19–70 tuổi là 600 IU/ngày; từ 71 tuổi trở lên là 800 IU/ngày. Đây là mức tổng lượng đưa vào từ chế độ ăn và chế phẩm bổ sung, không phải toa thuốc áp dụng cho mọi người. Giới hạn trên có thể dung nạp ở người trưởng thành là 4.000 IU/ngày, nhưng mức giới hạn trên không phải liều được khuyến nghị sử dụng.

Sử dụng quá nhiều vitamin D kéo dài có thể gây tăng canxi máu, ảnh hưởng thận và các cơ quan khác. Đặc biệt, người đang dùng thuốc, mắc bệnh nền hoặc thuộc nhóm cần bổ sung theo chỉ định phải hỏi bác sĩ thay vì tự chọn liều dựa trên quảng cáo.

Trong sinh hoạt, có thể quan tâm đến chế độ ăn đa dạng với cá béo, lòng đỏ trứng và thực phẩm được tăng cường vitamin D nếu có. Việc tiếp xúc ánh nắng cần cân nhắc đồng thời nguy cơ tổn thương da; không nên khuyến khích phơi nắng quá mức để “chữa thiếu vitamin D”.

Cá béo, trứng và một số thực phẩm tăng cường vitamin D có thể góp phần cung cấp vitamin D trong chế độ ăn đa dạng. Ảnh minh họa do AI tạo.

Ba câu nên hỏi trước khi trả tiền xét nghiệm

Một là, tôi thuộc nhóm người khỏe mạnh tầm soát định kỳ hay đang có dấu hiệu, bệnh lý khiến bác sĩ nghi thiếu vitamin D? Hai là, nếu kết quả thấp hoặc cao, quyết định chăm sóc nào thực sự sẽ thay đổi? Ba là, tôi đã dùng vitamin D từ những loại viên uống hoặc thực phẩm tăng cường nào, và có nguy cơ bổ sung trùng lặp không?

Ba câu hỏi ngắn giúp chuyển trọng tâm từ “có xét nghiệm càng nhiều càng tốt” sang sử dụng nguồn lực y tế có mục đích. Thông điệp không phải bỏ qua sức khỏe xương, mà là chăm sóc dựa trên nguy cơ thực tế, khám đúng lúc và sử dụng vitamin D hợp lý.