Sự hình thành và phát triển Nam y Việt Nam qua tư liệu lịch sử thời quân chủ

Từ khóa: Nam y; thuốc Nam; lịch sử y học; tư liệu Hán Nôm; Tuệ Tĩnh; y đức.

ABSTRACT

This article examines the formation and development of Vietnamese traditional medicine during the monarchical period through a narrative historical review and source criticism. The materials include literary narratives, official chronicles, legal texts, medical writings, and published archival research. The findings show that healthcare experience was recorded and organized across successive generations, while physician recruitment and professional regulations demonstrate state involvement in medical practice. Traditional medicine predominated before French colonial rule. Earlier contacts with Western medicine preceded its development into an institutional system during the colonial period. The article distinguishes the evidential value of different source categories and proposes that heritage preservation should combine textual verification with scientific assessment. This approach provides a contextual basis for studying Vietnamese traditional medicine and for interpreting historical claims within the limits of their supporting sources.

Keywords: Vietnamese traditional medicine; local medicinal resources; medical history; Han Nom sources; Tue Tinh; medical ethics.

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Nam y là một thành tố của di sản y học Việt Nam, gắn với tri thức về cây thuốc, phương pháp chữa bệnh và chăm sóc sức khỏe được lưu truyền, phát triển trên lãnh thổ Việt Nam. Trong bài viết, thuật ngữ này được sử dụng như một khái niệm nghiên cứu, nhấn mạnh kinh nghiệm bản địa và quá trình vận dụng tri thức y học vào hoàn cảnh Việt Nam. Cách dùng ấy không hàm ý mọi triều đại đều có một hệ thống hành chính mang tên Nam y.

Trong thời kỳ phong kiến, thuốc Nam là phương pháp trị liệu truyền thống luu truyền trong cộng đồng.

Trước quá trình xâm lược và thiết lập chế độ thuộc địa của Pháp từ nửa sau thế kỷ XIX, hoạt động chữa bệnh ở Việt Nam chủ yếu dựa vào y học truyền thống, với thuốc Nam, thuốc Bắc và các phương pháp trị liệu lưu truyền trong cộng đồng. Thuốc Bắc được sử dụng bên cạnh thuốc Nam; ranh giới giữa các truyền thống thực hành không hoàn toàn tách biệt (de Vries, 2022). Bối cảnh này cho thấy Nam y đã được bồi đắp và tham gia chăm sóc sức khỏe từ trước khi hệ thống y tế phương Tây được triển khai dưới chính quyền thuộc địa.

Nghiên cứu thư tịch cho thấy y học Việt Nam có sự tiếp nhận y lý, phương dược từ bên ngoài và sự tích lũy kinh nghiệm trong nước. Nguyễn Thị Dương (2009) ghi nhận kho sách y dược Hán Nôm bao quát nhiều chuyên khoa, được thể hiện bằng chữ Hán, chữ Nôm và các hình thức ca, phú, diễn ca. Đây là cơ sở để khảo sát sự phát triển của học thuật cùng cách truyền bá kiến thức nghề thuốc.

Vấn đề đặt ra là làm thế nào tái dựng quá trình ấy khi nguồn còn lại khác nhau về mục đích biên soạn, niên đại và mức độ gần với sự kiện. Bài viết nhằm nhận diện các dấu mốc tiêu biểu từ thời Lý đến triều Nguyễn, làm rõ vai trò của y thư và pháp luật, đồng thời đề xuất cách sử dụng tư liệu phù hợp trong nghiên cứu, giáo dục truyền thống Nam y.

2 TƯ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP

Nghiên cứu sử dụng tổng quan lịch sử định tính, kết hợp phân tích nội dung với phê bình tư liệu. Tài liệu được lựa chọn theo khả năng xác định xuất xứ, nội dung liên quan và điều kiện đối chiếu. Nguồn gồm bản dịch điện tử của Lĩnh Nam chích quái, Đại Việt sử ký toàn thư, Nam Ông mộng lục, Quốc triều hình luật; các khảo cứu trên Tạp chí Hán Nôm; thư mục y thư và nghiên cứu về Thái y viện triều Nguyễn.

Tư liệu được đọc theo ba phương diện: nội dung về chữa bệnh và dược liệu; tổ chức, tuyển dụng người làm nghề; chuẩn mực đạo đức và trách nhiệm hành nghề. Niên đại sự kiện được phân biệt với niên đại biên soạn, sao chép hoặc khắc in. Các thông tin về Châu bản được tiếp cận qua công bố nghiên cứu. Phạm vi khảo cứu tập trung vào thời quân chủ; sự hình thành hệ thống Tây y thời thuộc địa được sử dụng làm bối cảnh đối chiếu, dựa trên nghiên cứu lịch sử y tế và lịch sử các cơ sở y khoa.

Việc phân loại nguồn trong Bảng 1 giúp xác định câu hỏi mà từng tư liệu có thể trả lời. Phương pháp này tránh dùng một truyện kể để chứng minh cơ chế điều trị, hoặc dùng một văn bản quy phạm để suy ra toàn bộ thực trạng hành nghề.

Bảng 1 Giá trị và giới hạn của các nhóm tư liệu

Nguồn: tác giả tổng hợp từ các tài liệu 2, 4, 6, 7, 9, 12 và 14.

3 KẾT QUẢ KHẢO CỨU

Dấu vết tri thức chăm sóc sức khỏe trong Lĩnh Nam chích quái

Lĩnh Nam chích quái, thường được quy thuộc cho Trần Thế Pháp và trải qua nhiều lần chỉnh lý, lưu giữ những câu chuyện gắn con người với môi trường sống. Bản dịch Lê Hữu Mục có chi tiết sử dụng gừng trong truyện Hồng Bàng. Truyện Giếng Việt kể Thôi Vỹ dùng ngải chữa bệnh cho Ứng Huyền và Nhâm Ngao. Đây là những chứng tích về cách hình dung vai trò của vật liệu tự nhiên trong đời sống và chữa bệnh (Trần Thế Pháp, bản điện tử 2019).

Giá trị của nguồn nằm ở lịch sử văn hóa và ký ức cộng đồng. Tình tiết chữa khỏi bệnh tức thời mang tính kỳ ảo, không phải mô tả lâm sàng có thể kiểm chứng. Nghiên cứu về dịch bản và truyền bản cũng cho thấy tác phẩm có những khác biệt cần được lưu ý khi diễn giải (Nguyễn Nam, 2003). Vì vậy, văn bản hỗ trợ nhận diện một lớp tri thức văn hóa, chưa cho phép xác định niên đại chính xác của kỹ thuật chữa bệnh được kể.

Tổ chức y tế và tuyển chọn thầy thuốc thời Lý Trần

Đại Việt sử ký toàn thư chép năm 1136, nhà sư Minh Không chữa khỏi bệnh cho vua Lý Thần Tông và được phong Quốc sư. Đến năm 1261, triều Trần khảo thi những người tinh thông nghề để bổ dụng vào các ty, trong đó có Ty Thái y. Hai ghi chép phản ánh vị trí của người chữa bệnh và sự quan tâm của triều đình đến năng lực nghề nghiệp (Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên và các sử thần, 1993, sự kiện năm 1136 và 1261).

Có thể xem việc khảo thi là dấu hiệu của sự chuyên môn hóa trong phạm vi cơ quan triều đình. Tuy nhiên, thông tin ấy chưa mô tả đầy đủ việc đào tạo hoặc chữa bệnh tại làng xã. Từ nguồn còn lại, cần phân biệt lịch sử y tế cung đình với lịch sử chăm sóc sức khỏe của toàn dân; hai lĩnh vực có liên hệ nhưng mức độ được sử sách phản ánh không giống nhau.

Di sản Tuệ Tĩnh và quá trình hệ thống hóa thuốc Nam

Trong cách phân kỳ phổ biến, Tuệ Tĩnh được đặt vào thời Trần, gắn với chủ trương Nam dược trị Nam nhân. Mai Hồng (1985) khảo sát các nhóm tư liệu về danh y, đồng thời cho thấy vấn đề thân thế và truyền bản từng có tranh luận. Điều đó đòi hỏi sử dụng các mốc tiểu sử với sự thận trọng tương ứng.

Thư mục Nam dược thần hiệu ghi nhận nội dung về tính chất, công dụng của thuốc Nam và phương pháp chữa bệnh thuộc nhiều khoa, có một số bài thuốc của các cộng đồng dân tộc. Giá trị nổi bật là việc tập hợp kinh nghiệm thành tài liệu để truyền dạy và tra cứu (Viện Nghiên cứu Hán Nôm, mục Nam dược thần hiệu).

Nam dược thần hiệu.

Quá trình kế thừa được thể hiện qua việc Hồng Nghĩa giác tư y thư được khảo duyệt, đính chính, in lại năm 1717; Nam dược thần hiệu có lần khắc in năm 1761 sau chỉnh lý, bổ sung (Mai Hồng, 1985). Từ đây có thể phân biệt đóng góp gắn với danh y và công việc của người lưu truyền. Đối với lịch sử Nam y, cả trước tác lẫn hoạt động bảo tồn, hiệu đính đều tham gia tạo nên hình thức văn bản hiện còn.

Châm cứu và cơ quan Quảng tế thời Hồ

Ở phần chép năm 1403, Đại Việt sử ký toàn thư ghi Nguyễn Đại Năng dùng phép cứu và kim châm chữa bệnh, được Hồ Hán Thương bổ làm Quảng tế tự thừa; việc đặt quan thuộc Quảng tế bắt đầu từ đó (Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên và các sử thần, 1993, sự kiện năm 1403).

Ghi chép giúp mở rộng đối tượng nghiên cứu Nam y ra ngoài phạm vi dược liệu. Sự kiện bổ dụng một người có sở trường châm cứu cũng gợi ý mối liên hệ giữa năng lực thực hành và vị trí công vụ. Tuy nhiên, chưa thể từ chức danh này suy ra cơ cấu của một hệ thống y tế công cộng tương đương hiện nay.

Y đức trong Nam Ông mộng lục

Thiên Y thiện dụng tâm của Nam Ông mộng lục kể về Phạm Bân, Thái y lệnh dưới triều Trần Anh Tông. Nhân vật được mô tả là người tích trữ thuốc, lương thực để cứu giúp người khó khăn; khi có lời triệu vào cung, ông ưu tiên người bệnh đang trong tình trạng nguy cấp (Hồ Nguyên Trừng, bản điện tử 2015, thiên Y thiện dụng tâm).

Câu chuyện đặt sự cấp thiết của người bệnh vào trung tâm quyết định nghề nghiệp. Có thể sử dụng như tư liệu về lý tưởng y đức được tác giả đề cao. Nguyễn Hữu Sơn (2009) chỉ rõ thiên này không có phần tương ứng trong Đại Việt sử ký toàn thư. Bởi vậy, cần giữ đúng xuất xứ và đặc điểm truyện ký, tránh chuyển câu chuyện thành một quy định pháp luật hoặc báo cáo thực trạng toàn bộ giới thầy thuốc thời Trần.

Trách nhiệm thầy thuốc trong Quốc triều hình luật

Quốc triều hình luật, thường gọi Luật Hồng Đức, cung cấp nguồn chứng cứ thuộc lĩnh vực pháp luật. Trong bản dịch của Nguyễn Ngọc Nhuận và Nguyễn Tá Nhí, Điều 542 quy định xử phạt thầy thuốc cố ý kéo dài bệnh để lấy tiền. Nếu vì thù riêng hoặc được thuê mà dùng thuốc độc làm người bệnh chết, hành vi bị khép vào tội giết người (Nguyễn Ngọc Nhuận và Nguyễn Tá Nhí dịch, không ghi năm, Điều 542).

Nội dung này cho thấy nhà làm luật đã nhận diện khả năng lạm dụng nghề thuốc vì lợi ích riêng và đặt chế tài đối với hành vi gây hại có chủ ý. Đây là căn cứ nghiên cứu trách nhiệm hành nghề trong xã hội đương thời. Quy định không cho biết tần suất vi phạm hoặc mức độ thực thi trên thực tế. Đồng thời, việc nêu rõ bản dịch và số điều giúp hạn chế sai lệch khi sử dụng lại tư liệu.

Sự phát triển y thư từ thế kỷ XVI đến XVIII

Lâm Giang (1999) ghi nhận nhiều trước tác có phạm vi chuyên môn khác nhau, như Hoạt nhân toát yếu của Hoàng Đôn Hòa, Bảo sinh diên thọ toản yếu của Đào Công Chính và Châm cứu thủ huyệt đồ của Lý Công Tuấn. Sự hiện diện của các sách này cho thấy nhu cầu ghi chép, lựa chọn kiến thức thiết yếu để học tập và thực hành.

Thư mục Hoạt nhân toát yếu tăng bổ xác định Hoàng Đôn Hòa là người soạn, Trịnh Đôn Phác bổ sung; nội dung có các phương thuốc phụ khoa, nhi khoa và ngoại khoa (Viện Nghiên cứu Hán Nôm, mục Hoạt nhân toát yếu tăng bổ). Trường hợp này phản ánh tính kế thừa của một y thư qua nhiều người. Khi giới thiệu tác phẩm, cần phân biệt bản gốc với bản tăng bổ để nhận diện đúng phạm vi đóng góp của từng tác giả.

Lê Hữu Trác và việc tổng kết tri thức y học

Hải Thượng y tông tâm lĩnh thể hiện quy mô tổng kết học thuật của Lê Hữu Trác. Mô tả thư mục của bản Tân thuyên ghi nhận các nội dung về y lý, dược phẩm, bệnh học, phương thuốc, y án và Y huấn; trong đó Lĩnh Nam bản thảo dành cho tính chất, công dụng của cây thuốc, vị thuốc Nam (Thư viện số Hán Nôm, mục Tân thuyên Hải Thượng y tông tâm lĩnh toàn trật).

Theo phân tích của Biện Minh Điền (2024), công trình kết hợp việc tiếp thu các trước tác y học với sự lựa chọn, vận dụng vào phong thổ và con người Việt Nam. Có thể nhận định đóng góp của Lê Hữu Trác nằm ở khả năng liên kết kiến thức thành một hệ thống phục vụ thực hành và truyền dạy. Trong cấu trúc đó, thuốc Nam hiện diện cùng lý luận, kinh nghiệm điều trị và yêu cầu đạo đức, giúp nhận diện bản sắc học thuật rộng hơn một danh mục dược liệu.

Tổ chức và quản lý nghề y dưới triều Nguyễn

Nghiên cứu của Nguyễn Hường (2020) đối chiếu chính sử với Châu bản cho biết năm 1805 triều Gia Long quy định phẩm hàm cho các chức trong Thái y viện. Bản tấu ngày 17 tháng 11 năm Minh Mệnh thứ nhất, năm 1820, kê khai 85 thuộc viên, kèm thông tin về nhân thân và thời gian làm việc. Bản tấu còn có sự điều chỉnh của nhà vua. Đây là ví dụ cho giá trị bổ sung của hồ sơ hành chính đối với chính sử.

Đỗ Bang (2020) phân tích việc sát hạch, bổ dụng, thưởng phạt và đào tạo trong Thái y viện triều Nguyễn. Những dữ kiện ấy cho thấy sự quan tâm đến năng lực và trách nhiệm công vụ của đội ngũ thầy thuốc cung đình. Dù nguồn tư liệu tổ chức đã cụ thể hơn, việc tiếp cận chữa bệnh của các nhóm dân cư vẫn cần những khảo cứu riêng. Không thể lấy mức độ hoàn chỉnh của một cơ quan làm đại diện cho toàn bộ đời sống y tế trong nước.

Bước chuyển khi Tây y được tổ chức thành hệ thống

Tiếp xúc giữa y học phương Tây và y học truyền thống Việt Nam thế kỷ XVII–XVIII qua hoạt động của giáo sĩ Dòng Tên. (Tranh mô phỏng bằng AI, gợi theo nghiên cứu của Trương Anh Thuận (2024).

Để xác định đúng bối cảnh trước thời Pháp thuộc, cần phân biệt sự du nhập của một số tri thức, thực hành y học phương Tây với quá trình hình thành hệ thống y tế theo mô hình phương Tây. Trương Anh Thuận (2024), trên cơ sở khảo cứu tư liệu truyền giáo, cho thấy những tiếp xúc với Tây y đã diễn ra ở Việt Nam trong các thế kỷ XVII–XVIII. Vì vậy, không nên coi thời điểm thuộc Pháp mới là khởi điểm tuyệt đối của mọi tiếp xúc với Tây y.

Từ nửa sau thế kỷ XIX sang đầu thế kỷ XX, dưới chính quyền thuộc địa, Tây y được triển khai ngày càng có tổ chức qua các cơ sở chữa bệnh, nghiên cứu, y tế dự phòng và đào tạo. Hai dấu mốc tiêu biểu là Viện Pasteur Sài Gòn được thành lập năm 1891 và năm 1902 ra đời của Trường Y Hà Nội, tiền thân Đại học Y Hà Nội ngày nay. Những mốc này phản ánh quá trình xây dựng các thiết chế y khoa, khác với những hoạt động tiếp xúc và chữa bệnh riêng lẻ trước đó.

Trong khi hệ thống Tây y được chính quyền thuộc địa bảo hộ, Đông y tiếp tục được người dân sử dụng và giữ vai trò quan trọng trong chăm sóc sức khỏe, dù chịu nhiều hạn chế về chính sách (Mai Thị Mỹ Vị, 2021). Bởi vậy, sự phát triển của Tây y không đồng nghĩa với việc y học truyền thống chấm dứt vai trò. Lịch sử Nam y cần được xem xét trong cả quá trình tích lũy trước thuộc địa và sự tiếp tục tồn tại, thích ứng khi môi trường y tế thay đổi.

4 BÀN LUẬN

Sự hình thành Nam y qua các quá trình cùng tồn tại

Tổng hợp nguồn cho phép đề xuất cách nhìn Nam y như sự tương tác giữa kinh nghiệm cộng đồng, hoạt động trước thuật và tổ chức nghề nghiệp. Tri thức được ghi thành sách có điều kiện truyền bá vượt khỏi phạm vi người trực tiếp hành nghề. Việc tuyển chọn và quy định trách nhiệm tạo thêm khuôn khổ cho hoạt động chữa bệnh. Những quá trình ấy có thể diễn ra cùng thời, với mức độ khác nhau giữa cung đình và địa phương.

Khung giải thích này giúp hạn chế cách mô tả lịch sử thành chuỗi danh nhân tách rời. Đằng sau một tác phẩm còn có người sao chép, hiệu đính, khắc in và truyền dạy. Từ đó, bảo tồn Nam y cần quan tâm cả tên tuổi người soạn lẫn lịch sử lưu truyền và môi trường sử dụng văn bản. Đây là nhận định tổng hợp từ các trường hợp đã khảo cứu, cần được kiểm tra tiếp bằng những nghiên cứu chuyên biệt.

Bản sắc Nam y trong quá trình tiếp thu và vận dụng

Sự hiện diện của nguồn y học bên ngoài không làm mất ý nghĩa của những đóng góp tại Việt Nam. Câu hỏi nghiên cứu hữu ích là tri thức được lựa chọn ra sao, điều chỉnh thế nào và dùng trong hoàn cảnh nào. Đối với một phương thuốc, việc xác định tên dược liệu và bản văn có giá trị cụ thể hơn những khẳng định chung về tính độc đáo.

Từ các y thư được khảo sát, có thể xem sự chú trọng nguồn thuốc trong nước và nhu cầu thực hành là những hướng tìm hiểu bản sắc Nam y. Tuy nhiên, muốn xác định một kỹ thuật hoặc phương thuốc có nguồn gốc hoàn toàn bản địa cần so sánh văn bản, niên đại và điều kiện lưu truyền. Nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp cơ sở cho những tuyên bố về quyền ưu tiên phát minh.

Y đức và pháp luật như những phương diện bổ sung

Đặt Y thiện dụng tâm bên cạnh Điều 542 cho thấy hai cách biểu đạt trách nhiệm nghề nghiệp. Truyện ký nêu một mẫu hình hành xử; luật pháp xác định hành vi bị cấm cùng chế tài. Sự đối chiếu có thể phục vụ giáo dục y đức bằng những tình huống cụ thể về ưu tiên người nguy cấp và ngăn ngừa trục lợi. Khi vận dụng, cần giải thích hoàn cảnh lịch sử, tránh đồng nhất chuẩn mực đương thời với toàn bộ quy định chuyên môn hiện nay.

Hàm ý đối với nghiên cứu và bảo tồn

Từ kết quả khảo cứu, có thể đề xuất xây dựng hồ sơ cho từng y thư, gồm thông tin tác giả, ký hiệu lưu trữ, niên đại của bản còn lại, người bổ sung và nguồn phiên dịch. Hồ sơ ấy giúp người sử dụng biết chính xác đang đọc bản nào và hạn chế gán nội dung bổ sung cho tác giả ban đầu.

Đối với tri thức thuốc Nam, việc bảo tồn cần nối tiếp bằng định danh dược liệu, mô tả cách bào chế và đánh giá khoa học phù hợp. Giá trị lịch sử chứng minh một tri thức từng được ghi nhận; hiệu quả và độ an toàn khi ứng dụng phải được xác lập bằng phương pháp nghiên cứu tương ứng. Phân biệt hai loại câu hỏi giúp di sản được tiếp nhận có trách nhiệm.

5 GIỚI HẠN NGHIÊN CỨU

Bài viết là tổng quan tư liệu có chọn lọc, chưa bao quát toàn bộ nguồn Hán Nôm, khảo cổ học và tri thức truyền miệng của các dân tộc. Các bản dịch, thư mục và công bố nghiên cứu có mức độ chi tiết khác nhau; một số thông tin chưa được đối chiếu trực tiếp với bản gốc. Sử liệu cung đình được lưu giữ rõ hơn nguồn về làng xã, tạo nguy cơ thiên lệch khi khái quát. Vì vậy, các dấu mốc trình bày là trường hợp tiêu biểu, chưa phải một niên biểu đầy đủ của Nam y Việt Nam.

6 KẾT LUẬN

Tư liệu được khảo cứu cho thấy Nam y Việt Nam phát triển qua quá trình tích lũy kinh nghiệm, biên soạn và lưu truyền y thư, cùng sự tham gia của tổ chức nhà nước vào hoạt động chữa bệnh. Di sản thuốc Nam, thực hành châm cứu, quan niệm y đức và trách nhiệm pháp lý đều góp phần làm rõ quá trình ấy. Sự hình thành hệ thống Tây y thời thuộc địa cần được phân biệt với các tiếp xúc y học phương Tây có từ trước. Đóng góp của tổng quan là đặt từng chứng tích trong đúng loại nguồn và phạm vi có thể chứng minh. Các nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng khảo sát văn bản gốc, tư liệu địa phương và tri thức các cộng đồng để bổ sung diện mạo lịch sử Nam y.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Nguyễn Thị Dương (2009). Giới thiệu khái quát về mảng thư tịch y dược Hán Nôm Việt Nam. Tạp chí Hán Nôm, 1(92), tr. 29–40.

2. Trần Thế Pháp (tương truyền); Lê Hữu Mục dịch. Lĩnh Nam chích quái. Bản điện tử đăng ngày 05/10/2019, các truyện Hồng Bàng và Giếng Việt.

3. Nguyễn Nam (2003). Bản dịch Pháp văn Lĩnh Nam chích quái 115 năm trước. Tạp chí Hán Nôm, 2(57), tr. 57–63.

4. Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên và các sử thần (1993). Đại Việt sử ký toàn thư. Viện Khoa học xã hội Việt Nam dịch. Hà Nội: Nhà xuất bản Khoa học xã hội. Bản điện tử, các sự kiện năm 1136, 1261 và 1403.

5. Mai Hồng (1985). Tìm hiểu tư liệu về Tuệ Tĩnh. Tạp chí Hán Nôm, số 2, tr. 27–40.

6. Viện Nghiên cứu Hán Nôm (không ghi năm). Nam dược thần hiệu [Nam dược tiệp hiệu]. Thư mục Di sản Hán Nôm, mục số 4765.

7. Hồ Nguyên Trừng. Nam Ông mộng lục, thiên Y thiện dụng tâm; lời tựa của tác giả đề năm 1438. Bản Hán văn, phiên âm và dịch nghĩa đăng trên Cổ Văn ngày 02/02/2015.

8. Nguyễn Hữu Sơn (2009). Mối quan hệ văn sử nhìn từ tương quan Nam Ông mộng lục và Đại Việt sử ký toàn thư. Tạp chí Hán Nôm, 6(97), tr. 3–9.

9. Nguyễn Ngọc Nhuận và Nguyễn Tá Nhí dịch (không ghi năm trong bản điện tử). Quốc triều hình luật, Luật hình triều Lê. Điều 542, trang đánh số 79 của bản PDF.

10. Lâm Giang (1999). Mấy nét đáng chú ý của thư tịch y dược cổ truyền Việt Nam. Tạp chí Hán Nôm, 3(40), tr. 61–66.

11. Viện Nghiên cứu Hán Nôm (không ghi năm). Hoạt nhân toát yếu tăng bổ. Hoàng Đôn Hòa soạn, Trịnh Đôn Phác bổ sung; bản viết A.2535. Thư mục Di sản Hán Nôm, mục số 3116.

12. Thư viện số Hán Nôm (không ghi năm). Tân thuyên Hải Thượng y tông tâm lĩnh toàn trật, quyển 42–43. Mô tả bản Đồng Nhân tự tàng bản năm 1885 và cấu trúc bộ sách của Lê Hữu Trác.

13. Biện Minh Điền (2024). Hải Thượng y tông tâm lĩnh và những khởi tạo kết nối, chia sẻ văn hóa. Báo Hà Tĩnh, ngày 26/12/2024.

14. Nguyễn Hường (2020). Cơ cấu tổ chức và danh sách thuộc viên Thái y viện đầu triều Nguyễn. Công bố tư liệu lưu trữ, ngày 28/07/2020.

15. Đỗ Bang (2020). Thái y viện triều Nguyễn – Đỉnh cao trong lịch sử phòng, chữa bệnh, tổ chức và đào tạo lương y Việt Nam thời quân chủ. Tạp chí Khoa học Đại học Huế Khoa học Xã hội và Nhân văn, 129(6E), tr. 105–113. DOI: 10.26459/hueunijssh.v129i6E.6073;

16. Trương Anh Thuận (2024). Quá trình du nhập của y học phương Tây vào Việt Nam trong thế kỉ XVII–XVIII Vai trò của giáo sĩ Dòng Tên. Tạp chí Khoa học xã hội miền Trung, 3(84).

17. Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh (2026). Viện Pasteur TP Hồ Chí Minh công bố ngày thành lập Viện 01/04/1891. Công bố ngày 01/04/2026.

18. Trường Đại học Y Hà Nội (2026). Trường Đại học Y Hà Nội khai giảng năm học 2026–2027.

19. Mai Thị Mỹ Vị (2021). Đông y Việt Nam thời Pháp thuộc từ đầu thế kỷ XX đến năm 1945. Tạp chí Khoa học xã hội Thành phố Hồ Chí Minh, 9(277), tr. 63–76.

20. de Vries, Leslie (2022). Vietnam in the pre-modern period. Trong Stanley-Baker, Michael; Lo, Vivienne; Yang, Dolly, biên tập. Routledge Handbook of Chinese Medicine. London: Routledge, tr. 493–502. DOI: 10.4324/9780203740262-39.

Các nguồn điện tử được truy cập ngày 23/10/2026.

BS CKI Quách Tuấn Vinh¹, GS, TS Trương Việt Bình,² PGS, TS Phạm Lê Tuấn³; TS Trần Tử Bình³; PGS, TS Vũ Mạnh Hùng³

¹ Hội Đông y Việt Nam; Hội Nam y Việt Nam; Hội Quân dân y Việt Nam

² Hội Nam y Việt Nam

³Viện Nghiên cứu Khoa học Sức khỏe – Hội Quân dân y Việt Nam