Nghẹt Mũi, Đau Vùng Trán – Hốc Mắt Kéo Dài: Tiếp Cận Chẩn Đoán, Các Yếu Tố Liên Quan Và Định Hướng Xử Trí Viêm Mũi Xoang Khi Thời Tiết Thay Đổi

Tổng hợp một số kiến thức y học hiện đại về biểu hiện lâm sàng, chẩn đoán và xử trí viêm mũi xoang; đồng thời bàn luận khả năng tiếp cận từ y học cổ truyền trong chăm sóc và hỗ trợ điều trị bệnh lý này.

Bài viết sử dụng phương pháp tổng quan tài liệu tường thuật, tham khảo hướng dẫn chuyên môn về viêm mũi xoang, tài liệu y học và các khuyến cáo chăm sóc sức khỏe có liên quan. Nội dung được tổng hợp theo các chủ đề: biểu hiện lâm sàng, yếu tố liên quan, phân biệt chẩn đoán, nguyên tắc xử trí và lưu ý khi vận dụng y học cổ truyền. Đây không phải là tổng quan hệ thống.

Nghẹt mũi, chảy dịch mũi, đau hoặc cảm giác đè nặng vùng mặt và giảm khứu giác là những triệu chứng quan trọng trong đánh giá viêm mũi xoang. Tuy nhiên, triệu chứng đơn lẻ, màu sắc dịch mũi hoặc thời điểm giao mùa không đủ để xác định chẩn đoán. Thăm khám lâm sàng, diễn biến bệnh và, khi có chỉ định, nội soi mũi xoang hoặc chẩn đoán hình ảnh giúp định hướng xử trí. Điều trị cần dựa trên nguyên nhân, mức độ và thời gian mắc bệnh; việc sử dụng thuốc, kháng sinh, thuốc co mạch và các phương pháp y học cổ truyền cần được cân nhắc về chỉ định, hiệu quả và an toàn.

Tiếp cận viêm mũi xoang cần dựa trên bằng chứng, tránh tự chẩn đoán và tự điều trị kéo dài. Y học cổ truyền có thể được xem xét như một hướng tiếp cận bổ trợ trong những trường hợp phù hợp, nhưng cần chuẩn hóa phương pháp, đánh giá bằng chứng và bảo đảm an toàn cho người bệnh.

Từ khóa: Viêm mũi xoang; nghẹt mũi; đau vùng mặt; thay đổi thời tiết; y học cổ truyền.

ABSTRACT

Nasal congestion, nasal discharge, and facial pain or pressure are common symptoms of upper respiratory tract disorders, including rhinosinusitis. These symptoms may emerge or worsen during seasonal weather changes and can be confused with the common cold or allergic rhinitis.

To review current medical knowledge regarding the clinical presentation, diagnosis, and management of rhinosinusitis, while discussing the potential role of traditional medicine in patient care.

This narrative review draws on clinical guidance, medical literature, and relevant health recommendations. The review addresses clinical manifestations, associated factors, differential diagnosis, management principles, and considerations for the integration of traditional medicine. It is not a systematic review.

Nasal obstruction, nasal discharge, facial pain or pressure, and reduced sense of smell are important features in the assessment of rhinosinusitis. However, no single symptom, mucus color, or seasonal association is sufficient to establish the diagnosis. Clinical assessment and, when indicated, nasal endoscopy or imaging can help guide management. Treatment should be individualized according to the suspected cause, severity, and duration of symptoms. Both conventional and traditional therapeutic approaches require appropriate indications and safety assessment.

Evidence-based assessment and management are essential to avoid inappropriate self-diagnosis and prolonged self-medication. Traditional medicine may be considered as a complementary approach in selected cases, provided that its methods, evidence base, and safety are adequately evaluated.

Keywords: Rhinosinusitis; nasal congestion; facial pain; weather changes; traditional medicine.

Doi:..................

Ngày nhận bài: 12/07/2026

Ngày hoàn thiện biên tập: 22/09/2026

Ngày duyệt đăng: 20/10/2026.

Thông tin tác giả: Sinh viên Lê Duy Quang - K13, Khoa Y Học cổ truyền - Trường Đại Học Hòa Bình.

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Viêm mũi xoang là tình trạng viêm niêm mạc mũi và các xoang cạnh mũi, có thể biểu hiện cấp tính hoặc kéo dài. Bệnh thường gây nghẹt mũi, chảy dịch mũi trước hoặc sau, đau hoặc cảm giác đè nặng vùng mặt và có thể kèm theo giảm khứu giác. Các triệu chứng này ảnh hưởng đến giấc ngủ, khả năng tập trung và chất lượng cuộc sống của người bệnh [1].

Trong thực hành chăm sóc sức khỏe cộng đồng, nghẹt mũi và đau vùng trán, gốc mũi hoặc quanh hốc mắt thường được người bệnh quy cho cảm lạnh thông thường. Trên thực tế, các biểu hiện tương tự có thể gặp trong viêm mũi dị ứng, nhiễm virus đường hô hấp trên và nhiều tình trạng khác. Vì vậy, việc chỉ dựa vào triệu chứng để kết luận viêm xoang có thể dẫn đến sử dụng thuốc không phù hợp.

Sự thay đổi nhiệt độ, độ ẩm và chất lượng không khí có thể ảnh hưởng đến triệu chứng đường hô hấp, đặc biệt ở người có bệnh lý dị ứng hoặc nhạy cảm với các yếu tố môi trường. Tuy nhiên, cần phân biệt mối liên quan giữa thời tiết và sự xuất hiện triệu chứng với bằng chứng chứng minh thời tiết là nguyên nhân trực tiếp gây viêm mũi xoang.

Từ thực tiễn đó, bài viết tổng hợp các đặc điểm lâm sàng, nguyên tắc chẩn đoán và xử trí viêm mũi xoang, đồng thời xem xét những lưu ý khi vận dụng y học cổ truyền trong chăm sóc người bệnh.

II. PHƯƠNG PHÁP TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Bài viết được xây dựng theo phương pháp tổng quan tài liệu tường thuật. Các nguồn tham khảo chính gồm hướng dẫn chuyên môn về viêm mũi xoang, tài liệu y học hiện đại và khuyến cáo chăm sóc sức khỏe của các tổ chức chuyên môn.

Nội dung được tổng hợp theo năm nhóm chủ đề: (1) biểu hiện lâm sàng; (2) yếu tố liên quan và chẩn đoán phân biệt; (3) nguyên tắc xử trí; (4) tiếp cận từ y học cổ truyền; và (5) các vấn đề về an toàn và thực hành chăm sóc sức khỏe.

Bài viết không thực hiện nghiên cứu trên người bệnh, không thu thập dữ liệu lâm sàng nguyên phát và không tiến hành phân tích thống kê. Do chưa thực hiện quy trình tìm kiếm, sàng lọc và đánh giá chất lượng tài liệu một cách hệ thống, các nhận định trong bài cần được hiểu là tổng hợp tường thuật, không phải kết quả của một tổng quan hệ thống hay phân tích gộp.

III. KẾT QUẢ TỔNG QUAN VÀ BÀN LUẬN

1. Triệu chứng dễ nhầm với cảm cúm nhưng không nên chủ quan

Trên thực tế, viêm xoang ở giai đoạn đầu thường có biểu hiện khá giống cảm lạnh hoặc viêm mũi thông thường. Người bệnh có thể xuất hiện tình trạng nghẹt mũi kéo dài, khó thở, phải thở bằng miệng, đặc biệt về đêm hoặc khi thời tiết chuyển lạnh.

Bên cạnh đó, nhiều trường hợp có cảm giác đau nhức vùng trán, gốc mũi, lan lên hốc mắt hoặc đỉnh đầu. Cơn đau thường tăng khi cúi đầu, thay đổi tư thế hoặc thức dậy vào buổi sáng. Một dấu hiệu điển hình khác là dịch mũi chảy xuống họng gây ho kéo dài, khạc đờm, cảm giác vướng họng dai dẳng.

Khi tình trạng viêm kéo dài, người bệnh dễ rơi vào trạng thái mất ngủ, mệt mỏi, giảm tập trung do các triệu chứng nặng hơn vào ban đêm. Theo các bác sĩ, đây là những biểu hiện đặc trưng của tình trạng viêm niêm mạc xoang. Nếu không được xử lý đúng cách, bệnh có thể tiến triển thành viêm xoang mạn tính, tái phát nhiều lần và ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống.

2. Vì sao viêm xoang dễ bùng phát khi giao mùa?

Sự thay đổi đột ngột của nhiệt độ, độ ẩm và môi trường không khí được xem là yếu tố thuận lợi khiến niêm mạc mũi xoang bị kích thích. Khi trời lạnh hoặc độ ẩm tăng cao, lớp niêm mạc dễ phù nề, tăng tiết dịch và làm cản trở quá trình dẫn lưu tự nhiên của xoang.

Ngoài yếu tố thời tiết, khói bụi, ô nhiễm môi trường, phấn hoa, lông động vật hoặc việc thường xuyên ở trong môi trường điều hòa lạnh cũng có thể làm tăng nguy cơ viêm xoang, đặc biệt ở những người có cơ địa dị ứng hoặc sức đề kháng suy giảm.

3. Nguyên tắc xử trí theo y học hiện đại

Xử trí viêm mũi xoang cần dựa trên thời gian mắc bệnh, mức độ triệu chứng, nguyên nhân nghi ngờ và tình trạng sức khỏe của từng người bệnh.

Biện pháp chăm sóc hỗ trợ: Có thể cân nhắc rửa mũi bằng dung dịch nước muối phù hợp, nghỉ ngơi và tránh các tác nhân gây kích ứng. Khi rửa mũi, cần sử dụng nước vô khuẩn, nước cất hoặc nước đã được đun sôi và để nguội theo hướng dẫn an toàn; dụng cụ phải được vệ sinh đúng cách.

Điều trị bằng thuốc: Việc lựa chọn thuốc giảm triệu chứng, corticosteroid xịt mũi hoặc thuốc điều trị dị ứng cần dựa trên chỉ định phù hợp. Thuốc kháng sinh không được sử dụng thường quy cho mọi trường hợp viêm mũi xoang vì phần lớn các đợt viêm mũi xoang cấp có liên quan đến virus. Thuốc co mạch tại chỗ cũng cần được sử dụng thận trọng, đúng thời gian hướng dẫn để hạn chế nguy cơ nghẹt mũi hồi ứng [1, 2].

Theo dõi và đánh giá lại: Người bệnh cần được đánh giá lại nếu triệu chứng kéo dài không cải thiện, nặng lên sau giai đoạn đã cải thiện hoặc tái diễn nhiều lần. Viêm mũi xoang mạn tính cần được đánh giá chuyên khoa thay vì chỉ điều trị lặp lại theo triệu chứng.

Dấu hiệu cần khám khẩn cấp: Đau đầu dữ dội hoặc tăng nhanh, sưng đỏ quanh mắt, nhìn mờ hoặc nhìn đôi, hạn chế vận động mắt, lú lẫn hay dấu hiệu thần kinh bất thường cần được đánh giá y tế khẩn cấp [2, 3].

4. Tiếp cận từ y học cổ truyền và giới hạn của bằng chứng

Trong y học cổ truyền, mũi được xem là nơi “Phế khai khiếu”. Khi tạng Phế suy yếu vệ khí suy giảm, khả năng bảo vệ cơ thể trước các tác nhân bên ngoài giảm sút, khiến cơ thể dễ bị ảnh hưởng bởi các yếu tố ngoại nhân. Theo thời gian, các yếu tố này có thể gây ứ trệ khí huyết, tích tụ dịch trong hốc xoang, từ đó sinh viêm, đau nhức và nghẹt mũi kéo dài.

Y học cổ truyền chia làm 2 loại để chửa: viêm xoang dị ứng và viêm xoang nhiễm trùng.

* Với thể viêm xoang dị ứng

Thường do phong hàn kết hợp với phế khí hư và vệ khí hư.

Pháp: Bổ khí cố biểu, khu phong tán hàn

Bài thuốc:

Bài 1

Bài 2: Cổ phương: Ngọc bình phong tán và Quế chi thang gia giảm

Nếu bệnh mới mắc chảy nước mũi nhiều, thêm Ma hoàng 04g, Tế tân 06g. Nếu mệt mỏi, ăn kém đoản hơi thì thêm Đảng sama 16g, Kha tử 06g.

Bài 3: Cổ phương: Tiểu thanh long thang gia giảm

Châm cứu:

Cứu: Phế du, Cao hoang.

Châm: Nghinh hương, Hợp cốc, Túc tam lý.

Nhĩ châm: Vùng Mũi, Trán, Tuyến nội tiết.

* Với thể viêm xoang dị ứng

Thường do phong nhiệt, nhiệt độc gây ra có 2 thể cấp tính và mạn tính

• Cấp tính

Triệu chứng: bệnh mới phát, ngạt mũi, chảy nước mũi vàng có mủ, xoang hàm và xoang trán đau, viêm hố mũi kèm thêm các triệu chứng toàn thân như: sợ lạnh, sốt, nhức đầu.

Pháp: thanh phế nhiệt giải độc là chính, nếu có kèm thêm sợ lạnh, sốt nhức đầu thêm thuốc phát tán phong nhiệt.

Bài thuốc:

Bài 1:

Bài 2: Cổ phương: Tân di thanh phế ẩm gia giảm

Nếu bệnh nhân sợ lạnh, sốt, nhức đầu bỏ Hoàng cầm, Mạch môn thêm Ngưu bàng 12g, Bạc hà 12g.

• Mạn tính

Triệu chứng: bệnh kéo dài, xoang hàm và trán ấn đau thường chảy nước mũi có mủ, mùi hôi, khứu giác giảm, nhức đầu thường xuyên.

Pháp: dưỡng âm, nhuận táo, thanh nhiệt giải độc.

Bài thuốc:

Châm cứu:

Chọn huyệt tại chỗ nơi vị trí xoang đau như: Đầu duy, Thái dương, ấn đường, Thừa khấp, Quyền liêu.

Nếu viêm xoang dị ứng thêm huyệt Túc tam lý.

Nếu viêm xoang nhiễm trùng thêm các huyệt: Hợp cốc, Khúc trì, Nội đình.

Ba biện pháp hỗ trợ cải thiện triệu chứng tại nhà

Đối với các trường hợp nhẹ hoặc mới khởi phát, người bệnh có thể áp dụng một số biện pháp hỗ trợ nhằm giảm khó chịu và cải thiện lưu thông đường thở.

Một là: Làm ấm đường hô hấp, hỗ trợ giảm nghẹt mũi

Xông hơi bằng nước nóng kết hợp với sả, tía tô hoặc tinh dầu bạc hà có thể giúp làm loãng dịch nhầy, hỗ trợ giảm phù nề niêm mạc và cải thiện tình trạng tắc nghẽn đường thở.

Ngoài ra, việc giữ ấm vùng cổ, ngực và hạn chế tiếp xúc trực tiếp với gió lạnh cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hạn chế kích thích niêm mạc xoang.

Hai là: Xoa bóp vùng mũi – mặt

Người bệnh có thể day ấn nhẹ tại hai bên cánh mũi, vùng giữa hai đầu lông mày hoặc quanh hốc mắt. Những động tác này giúp tăng lưu thông khí huyết vùng mặt, hỗ trợ giảm cảm giác đau nhức và cải thiện tình trạng nghẹt mũi.

Ba là: Tăng cường sức đề kháng

Duy trì thói quen uống nước ấm vào buổi sáng, hạn chế thực phẩm lạnh hoặc nhiều dầu mỡ, đồng thời giữ chế độ sinh hoạt điều độ là những yếu tố quan trọng giúp nâng cao sức đề kháng tự nhiên của cơ thể.

Việc ngủ đủ giấc, tập luyện nhẹ nhàng và kiểm soát tốt các bệnh lý dị ứng đường hô hấp cũng góp phần làm giảm nguy cơ viêm xoang tái phát khi thời tiết thay đổi.

Khi nào cần đi khám chuyên khoa?

Các chuyên gia khuyến cáo người bệnh nên đến cơ sở y tế khi xuất hiện các dấu hiệu như:

• Nghẹt mũi, đau đầu kéo dài trên 7–10 ngày

• Dịch mũi đặc, màu xanh hoặc vàng, có mùi hôi

• Đau nhức vùng mặt tăng dần, ảnh hưởng sinh hoạt

• Ho kéo dài không rõ nguyên nhân

• Viêm xoang tái phát nhiều lần trong năm

• Giảm hoặc mất khả năng ngửi

Việc tự ý dùng thuốc kéo dài, đặc biệt là thuốc co mạch hoặc kháng sinh, có thể khiến niêm mạc tổn thương và làm bệnh chuyển sang giai đoạn mạn tính, gây khó khăn cho quá trình điều trị về sau.

Lưu ý: Y học cổ truyền có hệ thống lý luận riêng trong nhận diện và biện chứng các chứng bệnh liên quan đến mũi, trong đó có chứng Tỵ uyên. Những khái niệm như Phế khai khiếu, phong hàn, phong nhiệt và đàm thấp được sử dụng trong lý luận y học cổ truyền để giải thích biểu hiện bệnh và định hướng biện chứng luận trị.

Tuy nhiên, các khái niệm lý luận này thuộc hệ thống y học cổ truyền và không thể được xem là tương đương trực tiếp với cơ chế viêm, nhiễm virus, nhiễm khuẩn hoặc dị ứng theo y học hiện đại. Việc trình bày cần phân biệt rõ cơ sở lý luận truyền thống với những kết quả đã được kiểm chứng bằng nghiên cứu lâm sàng.

Các phương pháp như châm cứu, thuốc thảo dược và những biện pháp chăm sóc hỗ trợ cần được đánh giá theo từng chỉ định cụ thể. Không nên khẳng định hiệu quả điều trị chỉ dựa trên kinh nghiệm truyền miệng hoặc lý luận cổ truyền. Đối với từng bài thuốc, cần có thông tin về nguồn gốc, thành phần, cách bào chế, liều dùng, chống chỉ định, tương tác thuốc và bằng chứng về hiệu quả, an toàn.

Do bài viết hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu lâm sàng hoặc tài liệu chuyên biệt đủ để đánh giá từng bài thuốc và phác đồ châm cứu, không đưa các đơn thuốc định lượng vào nội dung tổng quan này. Người bệnh không nên tự mua, phối hợp hoặc sử dụng dược liệu theo đơn truyền miệng; việc điều trị bằng y học cổ truyền cần được thực hiện bởi người hành nghề có chuyên môn và không thay thế việc thăm khám khi có dấu hiệu cảnh báo.

4. Khuyến nghị đối với chăm sóc sức khỏe cộng đồng

Từ các nội dung tổng hợp, có thể đưa ra một số khuyến nghị:

Thứ nhất, nâng cao nhận thức về triệu chứng viêm mũi xoang và các bệnh lý dễ nhầm lẫn; không tự kết luận mắc viêm xoang chỉ vì nghẹt mũi hoặc đau vùng trán.

Thứ hai, khuyến khích người dân hạn chế tiếp xúc với khói thuốc, bụi và các tác nhân gây kích ứng; kiểm soát bệnh dị ứng nếu có và thực hiện vệ sinh mũi đúng cách.

Thứ ba, tăng cường hướng dẫn sử dụng thuốc an toàn, đặc biệt đối với kháng sinh, thuốc co mạch và các chế phẩm thảo dược. Không tự ý kéo dài điều trị khi triệu chứng không cải thiện.

Thứ tư, thúc đẩy phối hợp giữa y học hiện đại và y học cổ truyền trên cơ sở tôn trọng đặc điểm của từng hệ thống, có đánh giá bằng chứng và đặt an toàn người bệnh làm ưu tiên.

III. HẠN CHẾ CỦA BÀI VIẾT

Bài viết là tổng quan tường thuật, không phải nghiên cứu thực nghiệm hay tổng quan hệ thống. Phạm vi tài liệu chưa được xác lập bằng một chiến lược tìm kiếm có thể tái lập; chưa có quy trình sàng lọc độc lập, đánh giá nguy cơ sai lệch hoặc phân tích định lượng. Do đó, bài viết chưa thể đưa ra kết luận về hiệu quả so sánh giữa các phương pháp điều trị hoặc xác định mức độ tác động độc lập của thời tiết đối với nguy cơ mắc bệnh.

Các nhận định về y học cổ truyền được trình bày ở mức định hướng lý luận và an toàn thực hành. Cần có thêm các nghiên cứu lâm sàng được thiết kế phù hợp để đánh giá hiệu quả và độ an toàn của từng phương pháp cụ thể.

IV. KẾT LUẬN

Nghẹt mũi, đau nhức vùng trán hay chảy dịch mũi kéo dài không đơn thuần chỉ là biểu hiện thoáng qua khi thời tiết thay đổi. Đây có thể là tín hiệu cảnh báo viêm xoang đang hình thành hoặc tái phát.

Việc nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường, chủ động chăm sóc đường hô hấp và điều trị đúng cách ngay từ giai đoạn đầu sẽ giúp hạn chế nguy cơ biến chứng, đồng thời cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh, đặc biệt trong thời điểm giao mùa và môi trường ô nhiễm ngày càng gia tăng hiện nay.

Tài liệu tham khảo

1. Fokkens WJ, Lund VJ, Hopkins C, et al. European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps 2020. Rhinology. 2020;58(Suppl S29):1–464. doi:10.4193/Rhin20.600.

2. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Sinus Infection Basics. Available at: https://www.cdc.gov/sinus-infection/about/index.html.

3. Học viện Quân y. Bài giảng Tai Mũi Họng thực hành. 2006.

4. Trường Đại học Y Hà Nội (2005). Bài giảng y học cổ truyền, Tập II. Nhà xuất bản Y học.

Tác giả: Lê Duy Quang

Email: ldquang34@gmail.com

Mã sinh viên: 520YCT1011

Lớp: 520YCT01

Khoa: Y học cổ truyền

Trường Đại học Hòa Bình