Di Sản Y Dược Học Của Danh Y Hoàng Đôn Hòa Và Giá Trị Của Hoạt Nhân Toát Yếu

Từ khóa: Hoàng Đôn Hòa; Hoạt nhân toát yếu; Nam dược; di sản văn hóa phi vật thể; lịch sử y học; quân dân y.

Abstract

This review examines the legacy of Hoang Don Hoa and Hoat nhan toat yeu through an interdisciplinary approach. Sources include the 1980 Vietnamese translation, the catalogue record of Han-Nom manuscript A.2535, and related scholarship. The evidence requires a distinction between the work attributed to Hoang Don Hoa, Trinh Don Phac’s expanded recension, and the modern translation. The text is primarily a practice-oriented formulary emphasizing Vietnamese materia medica, acute illness, trauma, women’s and children’s health, veterinary care, and health cultivation. Tam hoang hoan and Than ung hoan illustrate compounding strategies adapted to epidemics and military mobility, while raising safety concerns about realgar, Strychnos bark, and cinnabar. Responsible preservation should combine critical editing, digitization, pharmacognostic standardization, safety assessment, and medical-ethics education; historical prescriptions should not be reproduced unchanged for unsupervised self-treatment in practice.

Keywords Hoang Don Hoa; Hoat nhan toat yeu; Vietnamese traditional medicine; intangible cultural heritage; military medicine; ethnopharmacology.

1 Đặt vấn đề

Trong lịch sử y học Việt Nam, Hoàng Đôn Hòa thường được nhắc đến như một danh y có công chữa dịch bệnh, chăm sóc quân sĩ và phát triển kinh nghiệm dùng thuốc Nam ở thế kỷ XVI. Danh tiếng của ông được bảo lưu đồng thời trong thần tích, ngọc phả, sắc phong, ký ức làng Đa Sỹ và trước tác y học mang tên Hoạt nhân toát yếu. Chính sự đan xen giữa tư liệu lịch sử, văn bản y học và truyền thuyết cộng đồng tạo nên giá trị đặc biệt của di sản, nhưng cũng đặt ra yêu cầu thẩm định nguồn tư liệu trước khi đưa ra kết luận.

Để đánh giá di sản theo chuẩn học thuật, cần triển khai ba tầng phân tích. Thứ nhất là phê bình sử liệu nhằm phân biệt dữ kiện có thể kiểm chứng với thần tích và truyền khẩu. Thứ hai là văn bản học nhằm phân biệt nguyên tác, bản tăng bổ và bản dịch hiện đại. Thứ ba là đánh giá y dược học theo nguyên tắc an toàn hiện nay, đặc biệt đối với các phương có khoáng vật chứa arsen, thủy ngân hoặc dược liệu chứa alcaloid độc.

Mục tiêu của chuyên khảo là hệ thống hóa giá trị lịch sử, y học và văn hóa của di sản Hoàng Đôn Hòa; phân tích đặc trưng của Hoạt nhân toát yếu; giới thiệu hai phương thuốc tiêu biểu trên cơ sở văn bản; đồng thời đề xuất hướng bảo tồn và nghiên cứu phù hợp với khoa học đương đại.

2 Nguồn tư liệu và phương pháp tiếp cận

Chuyên khảo sử dụng phương pháp tổng quan lịch sử và phân tích văn bản. Nguồn chính gồm bản Hoạt nhân toát yếu do Viện Nghiên cứu Đông y biên dịch, chú thích và xuất bản năm 1980; thư mục bản Hoạt nhân toát yếu tăng bổ ký hiệu A.2535 của Viện Nghiên cứu Hán Nôm; nghiên cứu của Mayanagi Makoto về thư tịch y học Việt Nam; tư liệu địa phương về di tích và lễ hội Đa Sỹ; cùng các văn bản hiện hành về di sản văn hóa và tài liệu độc chất học liên quan (Hoàng Đôn Hòa, 1980; Viện Nghiên cứu Hán Nôm, không năm; Mayanagi, 2018; UNESCO, 2003; Quốc hội, 2024; Bộ Y tế, 2017; Liu và cộng sự, 2018).

Các nguồn được xếp theo mức độ chứng cứ. Văn bản y học và thư mục lưu trữ được dùng để xác định cấu trúc, thành phần phương và lịch sử truyền bản. Thần tích, ngọc phả và truyền thuyết được sử dụng để nghiên cứu ký ức cộng đồng, nhưng không mặc nhiên đồng nhất với chính sử. Những nhận định theo khung y học hiện đại được trình bày như cách đọc đương đại, không gán ngược các khái niệm như miễn dịch, y học dự phòng hay Một sức khỏe cho tác giả thế kỷ XVI.

3 Hoàng Đôn Hòa trong bối cảnh lịch sử thế kỷ XVI

3.1 Những dữ kiện có thể xác lập

Hoàng Đôn Hòa gắn với thôn Huyền Khê, về sau là làng Đa Sỹ, nay thuộc phường Kiến Hưng, Hà Nội. Các tư liệu địa phương mô tả ông là giám sinh, ẩn cư dạy học và tinh thông y dược. Thần tích ghi việc ông phát thuốc, cấp tiền gạo khi dịch bệnh lan rộng vào đầu niên hiệu Nguyên Hòa, năm 1533; sau đó đảm nhiệm chức trách Điều hộ lục quân, chăm sóc quân sĩ trong cuộc chiến giữa nhà Lê và nhà Mạc (Hoàng Đôn Hòa, 1980; Lê Văn Đức, 2023). Những ghi chép này cho thấy hình tượng một thầy thuốc hoạt động ở cả cộng đồng và quân đội, biết tổ chức thuốc men trong điều kiện dịch bệnh và hành quân.

Mốc thời gian quân sự chưa hoàn toàn thống nhất. Lời giới thiệu bản dịch năm 1980 nêu năm Gia Thái thứ hai, 1574; trong khi nghiên cứu văn bản của Mayanagi dẫn thần phả và đặt hoạt động chữa sốt, nôn, tiêu chảy cho quân Lê vào năm 1592 (Hoàng Đôn Hòa, 1980; Mayanagi, 2018). Do vậy, cách viết thận trọng nhất là xác định hoạt động của Hoàng Đôn Hòa vào nửa sau thế kỷ XVI, trong bối cảnh Nam Bắc triều và quá trình nhà Lê giành lại quyền kiểm soát, thay vì khẳng định tuyệt đối một mốc duy nhất.

3.2 Ranh giới giữa lịch sử và truyền thuyết

Các câu chuyện vua gả công chúa Phương Anh, sau đổi tên Phương Dung, hoặc hậu thế sang triều Thanh chữa bệnh cho vua Càn Long có vị trí quan trọng trong ký ức của cộng đồng. Tuy nhiên, chính chú thích của bản dịch năm 1980 đã chỉ ra điểm bất hợp lý về tuổi của vua Lê Thế Tông trong chuyện gả công chúa (Hoàng Đôn Hòa, 1980). Chuyện Trịnh Đôn Phác chữa bệnh ở triều Thanh hiện cũng cần thêm văn bản đồng đại để kiểm chứng. Vì vậy, các chi tiết này nên được giới thiệu dưới danh nghĩa thần tích, ngọc phả hoặc truyền thuyết địa phương.

Sự phân biệt trên không làm giảm giá trị di sản. Trái lại, nó giúp nhận diện hai lớp giá trị khác nhau: lớp lịch sử y học phản ánh hoạt động chuyên môn của một thầy thuốc thế kỷ XVI, và lớp ký ức văn hóa cho thấy cộng đồng đã kiến tạo, truyền lại và tôn vinh hình mẫu người thầy thuốc cứu dân như thế nào qua nhiều thế hệ.

4 Cấu trúc di sản vật thể và phi vật thể

Theo Công ước UNESCO năm 2003, di sản văn hóa phi vật thể bao gồm thực hành, biểu đạt, tri thức và kỹ năng được cộng đồng thừa nhận, truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác; các đồ vật, hiện vật và không gian văn hóa là phương tiện gắn với di sản ấy (UNESCO, 2003). Luật Di sản văn hóa năm 2024 của Việt Nam xếp tri thức về sức khỏe, phòng bệnh và chữa bệnh vào loại hình tri thức dân gian (Quốc hội, 2024). Theo cách hiểu này, không nên gọi riêng cuốn sách Hoạt nhân toát yếu là toàn bộ di sản phi vật thể.

Bản chép tay, bản in, sắc phong, tượng thờ, miếu và dược cụ là lớp di sản vật thể hoặc tư liệu. Lớp phi vật thể bao gồm tri thức nhận biết dược liệu, kỹ năng bào chế cao đơn hoàn tán, kinh nghiệm chọn thuốc theo chứng, phương pháp chăm sóc người và vật nuôi, đạo đức cứu chữa không vụ lợi, chuyện kể, nghi lễ, lễ hội và cơ chế truyền nghề của cộng đồng Đa Sỹ. Hai lớp này gắn bó với nhau: văn bản lưu giữ tri thức, còn cộng đồng diễn giải, thực hành và truyền tri thức ấy trong đời sống.

Bảng 1 Các lớp di sản gắn với Hoàng Đôn Hòa và Hoạt nhân toát yếu

5 Lịch sử văn bản của Hoạt nhân toát yếu

5.1 Nguyên tác và tình trạng truyền bản

Tên Hoạt nhân toát yếu có thể hiểu là những điều cốt yếu để cứu người. Bản dịch năm 1980 cho biết sách không còn nguyên bản và không có tựa của tác giả. Nhóm biên dịch dựa vào bản cụ Ngô Quý Tiếp chép năm 1963, đối chiếu với các bản sao của cụ Nghiêm Tử Đố và cụ Trịnh Văn Liệu ở Đa Sỹ, bổ sung những chỗ rách nát và đánh số các phương để tiện tra cứu (Hoàng Đôn Hòa, 1980). Thông tin này rất quan trọng vì cho thấy văn bản đã trải qua nhiều lần sao chép, hiệu đính và bổ sung trước khi đến với độc giả hiện đại.

Bởi vậy, mỗi nhận định về tư tưởng hoặc phương thuốc cần ghi rõ đang căn cứ vào lớp văn bản nào. Không phải mọi nội dung trong bản in hiện hành đều có thể chắc chắn quy trực tiếp cho Hoàng Đôn Hòa. Đây là nguyên tắc cơ bản của văn bản học y thư cổ.

5.2 Hoạt nhân toát yếu tăng bổ

Viện Nghiên cứu Hán Nôm lưu giữ Hoạt nhân toát yếu tăng bổ, ký hiệu A.2535, gồm ba quyển, 246 trang, có chữ Nôm; thư mục ghi Hoàng Đôn Hòa soạn và Trịnh Đôn Phác bổ sung (Viện Nghiên cứu Hán Nôm, không năm). Trịnh Đôn Phác, sống từ năm 1692 đến 1762, đỗ y khoa năm 1741 và làm việc tại Thái y viện. Nghiên cứu của Mayanagi cho biết quyển một thiên về phụ khoa, quyển hai về nhi khoa, quyển ba về ngoại khoa và bệnh của gia súc; phần tăng bổ còn sử dụng một số y thư Trung Quốc xuất bản sau thời Hoàng Đôn Hòa (Mayanagi, 2018).

Số lượng phương thuốc được các tài liệu thống kê rất khác nhau. Bản giới thiệu hiện đại thường nêu khoảng 208 phương kinh nghiệm, trong khi thư mục A.2535 ghi hàng trăm phương ở từng chuyên khoa (Hoàng Đôn Hòa, 1980; Viện Nghiên cứu Hán Nôm, không năm). Sự khác biệt này phản ánh phạm vi không giống nhau giữa phần cốt lõi, phần tăng bổ và cách đếm mục. Vì vậy, con số không nên được dùng như một chỉ dấu tuyệt đối về quy mô nguyên tác.

6 Đặc trưng học thuật và y dược học

6.1 Một cẩm nang thực hành theo chứng

Hoạt nhân toát yếu không triển khai hệ thống lý luận dài về âm dương, ngũ hành hay tạng tượng. Đặc trưng nổi bật của sách là sắp xếp bệnh chứng, nêu chỉ định, vị thuốc, liều lượng, cách bào chế và cách dùng. Mayanagi nhận xét bản tăng bổ chủ yếu trình bày phương theo triệu chứng và có nhiều khẩu truyền phản ánh kinh nghiệm lâm sàng (Mayanagi, 2018). Vì vậy, gọi tác phẩm là cẩm nang thực hành hoặc phương thư ứng dụng chính xác hơn là mô tả nó như một bộ lý luận y học hoàn chỉnh.

Cấu trúc theo chứng phù hợp với môi trường hành nghề đòi hỏi quyết định nhanh. Nó giúp người dùng tra cứu trực tiếp những tình huống như sốt rét, nôn, tiêu chảy, trúng phong, đau xương khớp, vết thương, bệnh phụ nữ, trẻ em và bệnh của gia súc. Giá trị của sách nằm ở khả năng tổ chức kinh nghiệm thành thao tác có thể truyền dạy.

6.2 Dược liệu bản địa và tri thức bào chế

Bản dịch năm 1980 nhấn mạnh việc dùng nhiều cây thuốc sẵn có như dây gắm, gối hạc, huyết dụ, gỗ vang, bồ cu vẽ, cỏ răng cưa và hoàng lực. Một số thống kê trong phần giới thiệu nêu trên 300 vị, trong đó phần lớn là thuốc Nam; con số này cần tiếp tục đối chiếu theo từng bản (Hoàng Đôn Hòa, 1980). Dù vậy, khuynh hướng tận dụng dược liệu địa phương là rõ ràng và phù hợp với truyền thống Nam dược.

Sách còn ghi nhiều dạng thuốc như thang, hoàn, tán, cao, đan; các cách uống, xoa, rịt, chườm, bôi và dán ngoài. Những mô tả về ngâm, sao, tẩm, làm áo viên hoặc giảm độc cho thấy tác giả và người tăng bổ không chỉ quan tâm đến chọn vị thuốc mà còn chú trọng kỹ thuật dược. Đây là lớp tri thức phi vật thể có giá trị cao, vì hiệu lực và độc tính của dược liệu có thể thay đổi theo phương pháp bào chế.

6.3 Tư duy bảo đảm thuốc trong dịch bệnh và hành quân

Việc ưu tiên cao đơn hoàn tán chế sẵn có ý nghĩa tổ chức y tế. Thuốc có thể chuẩn bị trước, bảo quản, phân phát và mang theo khi quân đội cơ động hoặc khi số người mắc bệnh tăng nhanh. Dưới góc nhìn lịch sử quân y, đây là tư duy hậu cần dược: biến dược liệu rời rạc thành chế phẩm có liều dùng và phương thức sử dụng tương đối thống nhất.

Không nên đồng nhất cơ chế này với sản xuất dược phẩm hiện đại, bởi văn bản chưa cung cấp tiêu chuẩn định tính, định lượng, độ ổn định hay kiểm soát nhiễm. Tuy nhiên, ý tưởng chuẩn bị thuốc trước cho cộng đồng và lực lượng hành quân là một đóng góp đáng chú ý trong lịch sử kết hợp quân dân y Việt Nam.

6.4 Chăm sóc con người và vật nuôi

Nội dung chữa bệnh cho trâu, bò, ngựa và các vật nuôi là nét hiếm gặp trong y thư Việt Nam sớm. Trong xã hội nông nghiệp và quân đội thời phong kiến, vật nuôi là sức kéo, nguồn sinh kế và phương tiện vận chuyển. Bảo vệ sức khỏe vật nuôi vì thế trực tiếp liên quan đến an ninh lương thực, vận tải và năng lực quân sự.

Có thể dùng khung Một sức khỏe để diễn giải giá trị hiện nay của mối liên hệ giữa sức khỏe con người, vật nuôi và môi trường. Đây là một phép đọc hiện đại chứ không phải khẳng định Hoàng Đôn Hòa đã xây dựng học thuyết Một sức khỏe theo nghĩa hiện nay.

6.5 Dưỡng sinh và phòng bệnh

Bản in hiện hành kèm nội dung luyện thở, vận động, điều hòa tinh thần, tiết chế dục vọng và giữ gìn tinh khí. Các phép này thể hiện quan niệm gắn chữa bệnh với duy trì sức khỏe. Tuy nhiên, do lịch sử văn bản nhiều lớp và sự hiện diện của phần Tính mệnh khuê chỉ tăng bổ, cần thận trọng khi quy toàn bộ nội dung dưỡng sinh cho Hoàng Đôn Hòa (Hoàng Đôn Hòa, 1980).

Từ góc nhìn hiện đại, giá trị có thể tiếp nhận là khuyến khích vận động phù hợp, điều hòa nhịp thở, ngủ nghỉ và quản lý căng thẳng. Không nên chuyển dịch trực tiếp các khái niệm cổ thành những khẳng định sinh học như tăng miễn dịch hoặc điều hòa một trục nội tiết cụ thể nếu chưa có nghiên cứu thực nghiệm.

7 Hai phương thuốc tiêu biểu

Phần dưới đây giới thiệu thành phần và ý nghĩa lịch sử theo bản dịch năm 1980. Nội dung nhằm nhận diện văn bản và định hướng nghiên cứu, không phải hướng dẫn kê đơn, bào chế hoặc tự điều trị.

7.1 Tam hoàng hoàn

Bản dịch năm 1980 xếp Tam hoàng hoàn vào nhóm trị bệnh cấp, ghi dùng cho các chứng được gọi là sốt rét lam chướng, đau bụng và thổ tả. Phương gồm hùng hoàng, hoàng nàn còn gọi vỏ đoãn, và hoàng lực còn gọi rễ sưng. Lời chú giải cổ quy hùng hoàng vào nhóm sát trùng, tiêu đờm, trừ tà, giải độc; hoàng nàn vào nhóm sát trùng, khu phong, trừ thấp; hoàng lực vào nhóm trừ thấp nhiệt và tiêu tích trệ (Hoàng Đôn Hòa, 1980). Bản dịch cũng cho biết phương được Hải Thượng Lãn Ông chép lại trong Bách gia trân tàng, nhưng chi tiết này cần được kiểm chứng thêm trên bản văn tương ứng.

Giá trị lịch sử của Tam hoàng hoàn thể hiện ở ba điểm. Thứ nhất, dạng hoàn nhỏ gọn thích hợp dự trữ và vận chuyển. Thứ hai, công thức hướng tới nhóm bệnh cấp thường gặp ở vùng rừng núi và đoàn quân cơ động. Thứ ba, phương phối hợp dược liệu thực vật với khoáng vật có hoạt lực mạnh, cho thấy người xưa tìm cách xử trí tình trạng nặng bằng chế phẩm cô đọng.

Giá trị lịch sử không đồng nghĩa với chỉ định hiện đại. Các tên sốt rét lam chướng và thổ tả trong văn bản cổ là phạm trù bệnh chứng, không thể tự động đồng nhất với sốt rét do Plasmodium hoặc bệnh tả do Vibrio cholerae. Hùng hoàng là realgar chứa arsen; hoàng nàn thuộc Strychnos wallichiana, có strychnin và brucin, được Dược điển Việt Nam xếp loại rất độc và yêu cầu chế biến, kiểm soát liều nghiêm ngặt (Bộ Y tế, 2017; Liu và cộng sự, 2018). Vì vậy, Tam hoàng hoàn không được dùng để tự chữa sốt, tiêu chảy hay sốt rét. Hướng nghiên cứu phù hợp là xác định đúng dược liệu, khảo sát dạng hóa học, quy trình giảm độc, độc tính cấp và mạn, tương tác thành phần và chỉ đánh giá hiệu quả khi đã vượt qua yêu cầu an toàn.

7.2 Thần ứng hoàn

Thần ứng hoàn được ghi ở đầu phần nội khoa trúng phong. Thành phần gồm xương bồ, xuyên khung, thương truật, khương hoạt, bạch chỉ, tế tân, bồ kết và chu sa dùng làm áo viên (Hoàng Đôn Hòa, 1980). Theo cách giải thích của y học cổ truyền, xương bồ và bồ kết nhằm khai khiếu, hóa đàm; xuyên khung và bạch chỉ thiên về hành khí, hoạt huyết, chỉ thống; khương hoạt và thương truật nhằm khu phong, trừ thấp; chu sa được dùng theo quan niệm an thần. Cấu trúc phương cho thấy mục tiêu xử trí một cụm biểu hiện như bất tỉnh, cấm khẩu, méo miệng, kèm ngoại cảm và đau nhức.

Về lịch sử dược học, Thần ứng hoàn tiêu biểu cho kỹ thuật phối hợp nhiều vị có hướng tác dụng khác nhau rồi chế thành thuốc viên dùng sẵn. Tuy nhiên, khái niệm trúng phong trong y thư cổ rộng hơn chẩn đoán đột quỵ hiện đại, có thể bao gồm ngất, rối loạn ý thức, co giật, liệt mặt hoặc tai biến mạch máu não. Không được dùng phương cổ để trì hoãn cấp cứu đột quỵ. Chu sa là cinnabar chứa thủy ngân; nghiên cứu hiện đại nhấn mạnh độc tính phụ thuộc dạng hóa học, liều, cách bào chế và thời gian phơi nhiễm, đồng thời yêu cầu cân bằng lợi ích nguy cơ và giám sát chặt (Liu và cộng sự, 2018). Do đó, Thần ứng hoàn cần được xem là đối tượng nghiên cứu lịch sử và độc chất học, không phải công thức phục hồi để dùng theo kinh nghiệm.

8 Giá trị lịch sử và ý nghĩa đương đại

8.1 Giá trị đối với lịch sử y học Việt Nam

Tác phẩm phản ánh một truyền thống y học thực hành của Việt Nam thế kỷ XVI đến XVIII, trong đó phương thuốc được tổ chức theo bệnh chứng và điều kiện sử dụng.

Việc dùng dược liệu bản địa và kỹ thuật bào chế tại chỗ cho thấy sự tiếp nối tinh thần Nam dược trong hoàn cảnh sinh thái và bệnh tật của người Việt.

Nội dung phục vụ dân chúng, quân đội và vật nuôi mở rộng phạm vi của y thư từ chữa bệnh cá nhân sang bảo đảm sức khỏe cộng đồng, sinh kế và hậu cần.

Lịch sử truyền bản từ Hoàng Đôn Hòa đến Trịnh Đôn Phác cho thấy y học cổ truyền Việt Nam không phải một khối bất biến mà liên tục được bổ sung, biên tập và thích nghi.

8.2 Giá trị đối với y học và dược học hiện nay

Hoạt nhân toát yếu có thể cung cấp giả thuyết cho nghiên cứu dược liệu, nhưng không tự thân là bằng chứng về hiệu quả lâm sàng theo chuẩn hiện đại. Mỗi phương cần trải qua chuỗi nghiên cứu gồm xác định danh pháp thực vật và khoáng vật, chuẩn hóa nguyên liệu, mô tả quy trình bào chế, phân tích thành phần, đánh giá độc tính, nghiên cứu dược lý và cuối cùng là thử nghiệm lâm sàng phù hợp.

Đối với các phương có dược liệu độc hoặc khoáng vật chứa kim loại, mục tiêu đầu tiên phải là an toàn. Không nên dùng uy tín lịch sử để quảng cáo hoặc suy diễn rằng thuốc cổ đương nhiên an toàn vì có nguồn gốc tự nhiên. Ngược lại, việc người xưa đã ghi các cách ngâm, sao, tẩm và giảm độc là gợi ý quan trọng để nghiên cứu cơ chế biến đổi hóa học trong bào chế.

8.3 Giá trị giáo dục y đức

Hình tượng Hoàng Đôn Hòa trong ký ức Đa Sỹ gắn với cứu người trong dịch bệnh, cấp phát thuốc và lương thực, chăm sóc quân sĩ, rồi trở về phục vụ cộng đồng. Dù một số chi tiết thuộc truyền thuyết, mô hình đạo đức mà cộng đồng gửi gắm vẫn rõ ràng: người thầy thuốc phải đặt sinh mạng, khả năng tiếp cận thuốc và trách nhiệm với cộng đồng lên trên lợi ích cá nhân. Đây là lớp di sản có thể đưa vào giáo dục y đức, lịch sử y học và văn hóa nghề nghiệp.

9 Những giới hạn cần nhận diện

Niên đại và tiểu sử còn phụ thuộc nhiều vào thần tích, ngọc phả và truyền thuyết; gia phả hiện biết không cho phép xác định chắc chắn năm sinh, năm mất của Hoàng Đôn Hòa (Mayanagi, 2018).

Văn bản không còn nguyên bản, đã qua sao chép, bổ sung và phiên dịch; quyền tác giả của từng phần cần được khảo cứu riêng.

Tên bệnh cổ là mô tả hội chứng trong hệ quy chiếu đương thời, không tương đương trực tiếp với chẩn đoán hiện đại.

Các lời khẳng định hiệu nghiệm trong y thư là chứng cứ kinh nghiệm lịch sử, không thay thế thử nghiệm về chất lượng, an toàn và hiệu quả.

Một số phương chứa chất độc mạnh. Việc công bố cần kèm cảnh báo, tránh biến bài nghiên cứu di sản thành hướng dẫn tự điều trị.

10 Định hướng bảo tồn và phát huy

Bảo tồn di sản Hoàng Đôn Hòa cần kết hợp khoa học xã hội, Hán Nôm, y học cổ truyền, dược học và sự tham gia của cộng đồng Đa Sỹ. Trọng tâm không chỉ là tu bổ di tích hoặc tái bản sách, mà còn bảo đảm tri thức được nhận diện đúng, truyền dạy có trách nhiệm và không gây nguy cơ cho người sử dụng.

Xây dựng bản phiên âm, dịch nghĩa và chú giải phê bình, đối chiếu bản A.2535 với bản làng Đa Sỹ và bản in năm 1980; ghi rõ phần nguyên tác, phần tăng bổ và chỗ nghi vấn.

Số hóa văn bản, sắc phong, câu đối, dược cụ và tư liệu lễ hội; thiết lập hồ sơ nguồn gốc, niên đại, tình trạng bảo quản và quyền tiếp cận.

Lập từ điển dược liệu trong sách, đối chiếu tên Nôm, tên địa phương, danh pháp khoa học, bộ phận dùng, cách chế biến và cảnh báo độc tính.

Ưu tiên nghiên cứu những phương có nguyên liệu rõ, nguy cơ thấp và chỉ định có thể xác định; tách riêng nhóm chứa arsen, thủy ngân, strychnin hoặc các độc chất khác để đánh giá an toàn chuyên sâu.

Sưu tầm lịch sử truyền khẩu từ các dòng họ, người trông coi di tích, thầy thuốc và cư dân Đa Sỹ; lưu rõ người kể, thời điểm và bối cảnh để không trộn lẫn truyền thuyết với sử liệu.

Xây dựng nội dung giáo dục về y đức, lịch sử quân dân y và văn hóa Nam dược; mọi hoạt động trình diễn bào chế phải có thuyết minh an toàn và không phát thuốc chưa được kiểm soát.

Kết luận

Di sản Hoàng Đôn Hòa là một chỉnh thể gồm trước tác y học, tri thức dược liệu, kỹ năng bào chế, kinh nghiệm chăm sóc dân và quân, nội dung thú y, đạo đức hành nghề cùng ký ức và thực hành văn hóa của cộng đồng Đa Sỹ. Hoạt nhân toát yếu có giá trị nổi bật như một phương thư thực hành, phản ánh năng lực thích nghi của y học Việt Nam trước dịch bệnh, chiến tranh và điều kiện dược liệu tại chỗ.

Giá trị ấy chỉ được phát huy bền vững khi đi cùng phê bình sử liệu và kiểm chứng khoa học. Tam hoàng hoàn và Thần ứng hoàn cho thấy trí tuệ bào chế và tổ chức thuốc của người xưa, nhưng đồng thời nhắc rõ giới hạn an toàn của arsen, thủy ngân và alcaloid độc. Tôn vinh danh y không đồng nghĩa với phục dựng nguyên xi mọi toa thuốc; cách tri ân có trách nhiệm là bảo tồn văn bản, làm rõ lớp tri thức, chuẩn hóa dược liệu và nghiên cứu bằng phương pháp hiện đại để những yếu tố có giá trị có thể tiếp tục phục vụ sức khỏe cộng đồng.

Tài liệu tham khảo

1. Hoàng Đôn Hòa (1980), Hoạt nhân toát yếu: Phương thuốc kinh nghiệm và phép dưỡng sinh, Viện Nghiên cứu Đông y biên dịch, chú thích, phụ lục; Lê Trần Đức phiên dịch, Nhà xuất bản Y học, Hà Nội;

2. Viện Nghiên cứu Hán Nôm (không năm), Hoạt nhân toát yếu tăng bổ, ký hiệu A.2535, Thư mục Di sản Hán Nôm, truy cập ngày 7/10/2026, https://hannom.vass.gov.vn/?cid=61496&pageid=46955&sachid=3116;

3. Quốc hội (2024), Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15, thông qua ngày 23/11/2024, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025;

4. Lê Văn Đức (2023), “Hoàng Đôn Hòa - một thầy thuốc lớn đời Lê”, Người Hà Nội, ngày 6/11/2023, truy cập ngày 7/10/2026, https://nguoihanoi.vn/hoang-don-hoa-mot-thay-thuoc-lon-doi-le-79075.html;

5. Bộ Y tế (2017), Dược điển Việt Nam V, chuyên luận Hoàng nàn - Cortex Strychni wallichianae, Nhà xuất bản Y học, Hà Nội;

6. Hoàng Bảo Châu, Phó Đức Thực và Hữu Ngọc (chủ biên) (1999), Vietnamese Traditional Medicine, tái bản lần thứ 2, Thế Giới Publishers, Hà Nội;

7. Hoàng Thế Xương (2020), “Danh y Hoàng Đôn Hòa”, Người Hà Nội, ngày 23/7/2020, truy cập ngày 7/10/2026, https://nguoihanoi.vn/danh-y-hoang-don-hoa-9357.html;

8. Mayanagi M. (2018), “The Traditions and Characteristics of Vietnamese Medicine”, Acta Asiatica, 115, pp. 87-112, doi:10.69382/actaasiatica.115.0_87;

9. UNESCO (2003), Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, UNESCO, Paris;

10. Liu J. et al. (2018), “A review of cinnabar (HgS) and/or realgar (As4S4)-containing traditional medicines”, Journal of Ethnopharmacology, 210, pp. 340-350, doi:10.1016/j.jep.2017.08.037.