Thuốc trừ Đàm chữa ho trong Y học cổ truyền

1. Ho - Đàm theo YHCT

1.1 Khái quát:

· Ho (咳嗽): Phản xạ bảo vệ của phế, liên quan chủ yếu đến Phế - Tỳ - Thận.

· Đàm (谈): Sản phẩm bệnh lý do rối loạn vận hóa tân dịch.

1.2 Nguyên tắc điều trị:

· Tuyên phế, chỉ khái (giảm ho)

· Hóa đàm (trừ đàm)

· Thanh nhiệt hoặc ôn phế (tùy thể bệnh)

· Kiện tỳ (giảm sinh đàm)

2. Đại cương thuốc hóa Đàm

· Trừ đàm chữa ho: do phế khí bị trở ngại gây ho và đàm nhiều.

· Chữa các chứng hôn mê trong trường hợp say nắng, xuất huyết não.

· Đàm làm tắc các khiếu, làm mê tâm khiếu => tác dụng hoạt đàm thông khiếu.

- Phân loại thuốc hóa đàm:

· Thanh hóa nhiệt đàm: trị đàm vàng đặc, khô, khó khạc.

· Ôn hóa hàn đàm: trị đàm do hàn, ứ lại ở phế gây ho, hen suyễn.

3. Thuốc thanh hóa nhiệt đàm

3.1 Trúc nhự (竹茹)

· Tên khác: Đạm trúc nhự, Trúc nhị thanh, Tinh tre

· Tên khoa học: Bambusa arundo KI. Ex Nees., họ Lúa (Poaceae)

· Bộ phận dùng: Tinh của cây Tre non

· Tính vị quy kinh: Vị hơi ngọt, tính hơi lạnh, vào kinh Phế, Vị, Can

· Tác dụng: Chữa sốt, buồn nôn do nhiệt

· Liều dùng: 6-12 g/ngày, sắc dùng sống hay sao vàng

· Chú ý: Trừ đàm nhiệt dùng sinh trúc nhự; để chỉ nôn dùng trúc nhự sao với nước cốt gừng

· Kiêng kỵ: Chứng Tỳ vị hư hàn không nên dùng

3.2 Trúc lịch (竹沥)

· Tên khác: Trúc du

· Tên khoa học: Bambusa arundo Kl. Ex Nees., họ Lúa (Poaceae)

· Bộ phận dùng: Nước chảy ra sau khi đốt các ống tre tươi hoặc măng tre

· Tính vị quy kinh: Ngọt, rất lạnh, vào kinh Tâm, Vị, Đại trường

· Tác dụng: Chữa cảm sốt, mê man, trúng phong có đàm

· Liều dùng: 40-60 ml hãm uống

· Chú ý: Không dùng cho người tiêu lỏng, tỳ hư, ho khạc do hàn

4. Thuốc ôn hóa hàn đàm

· Tác dụng: Ôn phế khu hàn, táo thấp hóa đàm

· Dùng cho hàn đàm ứ lại ở phế gây ho, hen suyễn

· Các vị thuốc: Bán hạ chế, Thiên nam tinh, Bạch giới tử, Tạo giác, Bạch phụ tử

4.1 Bán hạ chế (半夏)

· Tên khoa học: Typhonium trilobatum (L.) Schott, họ Ráy (Araceae), chế với nước gừng

· Tính vị quy kinh: Cay, hơi nóng, hơi độc, vào kinh Tỳ Vị

· Tác dụng: Chữa ho hen, long đàm, hóa đàm, tiêu viêm

· Liều dùng: 6-12 g/ngày sắc

· Chú ý: Thận trọng phụ nữ có thai; ho, khái huyết do âm hư, khô tân dịch

· Tương kỵ: Ô đầu

5. Đại cương thuốc chữa ho (chỉ khái)

· Chữa ho do đàm ẩm, nhiệt tà, phong tà phạm vào phế, khí bị trở ngại gây ho

· Chữa hen suyễn, khó thở

· Trừ đàm

5.1 Thuốc chỉ khái

· Ôn phế chỉ khái: Ho đàm lỏng, sợ gió, nguyên nhân do phong hàn hoặc dương khí suy

· Thanh phế chỉ khái: Ho đàm khô, ho khan, người sốt, lưỡi vàng dày

5.2 Ví dụ các vị thuốc:

· Bách bộ (百部): Chữa ho lâu ngày do viêm phế quản hàn đàm, sát trùng ghẻ lở, tẩy giun; liều dùng 10-16 g/ngày, dùng ngoài tắm rửa; không dùng người tỳ vị hư hàn, tiêu lỏng

· Cát cánh (桔梗): Cảm mạo phong hàn, ho, ngạt mũi, khàn tiếng, tức ngực, đau họng, long đàm; liều 6-12 g sắc

· Húng chanh (到手香): Chữa ho viêm họng, ho khó khạc ra máu, cảm cúm; dùng ngoài giã đắp vết rết, bò cạp cắn; liều 10-16 g dạng sắc, hãm, nhai ngậm tươi

· Tang bạch bì (桑白皮): Chữa ho ra máu, ho gà, hen khó thở; lợi tiểu chữa phù thũng; liều 6-12 g sắc; dùng sống để lợi thủy, chín để chỉ ho; không dùng người ho do phế hư không có hỏa hoặc phế hàn

TÀI LIỆU THAM KHẢO

· Sách Đông dược và thừa kế

· Sách Giáo trình Đông dược, Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh

· Giáo trình Dược học cổ truyền