Bài thuốc chữa bệnh từ cây hà thủ ô trắng

Hà thủ ô trắng

Tên gọi, danh pháp

Tên tiếng Việt: Hà thủ ô trắng (Rễ).

Tên khác: Dây sữa bò; Củ vú bò; Mã liên an; Khâu nước; Dây mốc; Cây sừng bò.

Tên khoa học: Streptocaulon juventas (Lour.) Merr. hoặc Tylophora juventas Woodf.

Hà thủ ô trắng là loại cây thân leo dài từ 2 đến 5 m. Thân và cành có màu đỏ hoặc nâu đỏ, rất nhiều lông, càng già thì càng nhẵn. Lá mọc đối, hình mác dài, nhọn ở đầu, tròn hoặc hơi hình nón ở gốc, có nhiều lông mịn ở mặt dưới và ngắn hơn ở mặt trên. Lá dài 4 - 14cm, rộng 2 - 9 cm, cuống lá dài 5 - 8 cm, có lông. Hoa màu vàng tía hoặc nâu nhạt mọc thành xim và có rất nhiều lông. Quả to chẻ ngang trông giống như những chiếc sừng (nên có tên là cây sừng). Quả hình thoi, có lông màu xám, dài 711 cm, rộng 8 mm. Hạt dẹt, lồi ở mặt lưng, dài 5 - 7 mm, rộng 2 mm, có lông mịn dài 2cm.

Có nơi còn gọi là Dây mốc vì cây có nhiều lông trông như mốc.

Toàn cây bấm thân, lá và quả non khắp nơi tiết ra chất nhựa màu trắng sữa nên có tên là cây Sữa bò.

Rễ nạc hình trụ, đường kính 1 cm đến 3 cm. Mặt ngoài màu nâu nhạt đến nâu xám, có nếp nhăn và rãnh dọc, có nhiều lỗ vỏ nằm ngang và những vết tích của rễ con còn sót lại. Mặt cắt ngang có màu trắng ngà đến màu vàng nâu nhạt, nhìn thấy rõ tầng phát sinh libe-gỗ. Vị hơi đắng, có nhiều bột.

Hà thủ ô trắng là một cây thuốc mọc hoang ở khắp những đồi núi trọc ở nước ta.

Phân bố

Cây mọc hoang và phân bố nhiều ở các tỉnh vùng núi, nơi đất đá khô cứng như Cao Bằng, Lạng Sơn, Hà Tây, Tuyên Quang, Hà Giang, Vĩnh Phúc,…

Bộ phận dùng, thu hái, chế biến và bảo quản

Bộ phận dùng: Rễ củ

Thu hái: Thu hoạch quanh năm nhưng để củ cho chất lượng tốt và đạt được hiệu quả trong việc điều trị bệnh nên thu hái vào đầu xuân hoặc mùa đông

Chế biến: Củ sau khi được đào lên đem rửa sạch, thái lát mỏng và phơi khô

Thành phần hóa học

Hiện nay chưa có nhiều nghiên cứu về thành phần hóa học của cây hà thủ ô trắng. Tuy nhiên, theo tài liệu của Đỗ Tất Lợi, vị thuốc này sau khi mới đào về ở Vĩnh Phú cho thấy có chứa nhiều tinh bột và có các hoạt chất có thể phản ứng ancaboit.

Hà thủ ô trắng có tính mát, vị đắng chát, có tác dụng bổ máu, bổ thận và gan.

Công dụng và liều dùng hà thủ ô trắng

Tính vị: Tính mát, vị đắng

Quy kinh: Can và Thận

Dược liệu này có công dụng bổ huyết, bổ can thận.

Chủ trị: Huyết hư thiếu máu, da xanh gầy, tóc bạc sớm, yếu sinh lý, kinh nguyệt không đều, đau nhức gân xương.

Có nơi còn dùng củ và thân lá của cây để chữa cảm sốt, cảm nắng, sốt rét. Có người còn dùng dây sắc lấy nước cho phụ nữ sinh đẻ thiếu sữa uống cho có thêm sữa. Cây lá cũng được dùng đun nước tắm và rửa để chữa lở ngứa. Người ta còn dùng củ chữa cơn đau dạ dày.

Một số tác dụng chính của rễ củ hà thủ ô trắng:

Hạ cholesterol huyết thanh: Dựa vào tư liệu tham khảo Tân Y học 5 – 6, 1972 cho thấy, các hoạt chất chứa trong hà thủ ô trắng có tác dụng hạ cholesterol huyết thanh. Nghiên cứu đã được chứng minh rõ trên mô hình gây cholesterol cao ở thỏ nhà. Bên cạnh đó, vị thảo mộc tự nhiên này còn có tác dụng làm giảm khả năng hấp thu cholesterol của ruột thỏ.

Phòng chống và giảm nhẹ xơ cứng động mạch: Cũng dựa vào Tư liệu tham khảo Tân Y học 5 – 6, 1972, thành phần Lecithin có tác dụng giảm xơ cứng động mạch.

Tốt cho tim mạch: Thuốc giúp làm chậm nhịp tim, đồng thời tăng nhẹ lưu lượng máu động mạch, từ đó giúp bảo vệ cơ tim thiếu máu.

Chống lão hóa: Thuốc giúp giữ tuyến ức của chuột nhắt già không bị teo mà vẫn giữ ở mức như chuột non. Tuy nhiên, vấn đề này cần nghiên cứu thêm.

Tác dụng nhuận tràng: Theo Trích yếu văn kiện nghiên cứu Trung dược – Nhà xuất bản Khoa học xuất bản 1965, trang 345 – 346 cho thấy, hà thủ ô trắng sống có tác dụng nhuận tràng mạnh do chúng dẫn chất oxymethylanthraquinone, giúp làm tăng nhu động ruột.

Kháng vi rút và khuẩn:Các hoạt chất chứa trong thuốc có tác dụng ức chế đối với trực khuẩn lî Flexner và trực khuẩn lao ở người. Ngoài ra, theo Học báo Vi sinh vật 8, 164, 1960, thuốc còn có công dụng ức chế vi rút gây cúm.

Ngoài các tác dụng nêu trên, thuốc còn biết đến với vai trò chất ức chế ngăn ngừa tế bào ung thư. Bên cạnh đó, thuốc còn giúp làm tăng thị lực, chữa rắn cắn, giảm đau nhức xương khớp. Mặt khác, cũng giống như hà thủ ô đỏ, hà thủ ô trắng cũng giúp chống lão hóa, cải thiện tình trạng tóc bạc sớm và rụng.

Hà thủ ô trắng còn có vai trò chất ức chế ngăn ngừa tế bào ung thư.

Bài thuốc chữa bệnh từ hà thủ ô trắng

Chữa ho gà: Sử dụng 6 – 12 gram hà thủ ô trắng sắc chung với 1,5 – 3 gram cam thảo. Chia thuốc thành 4 – 6 phần và uống trong ngày. Uống liên tục cho đến khi cảm nhận triệu chứng bệnh thuyên giảm thì ngưng.

Điều trị sốt rét ngã nước do muỗi truyền: Dùng 250 gram hà thủ ô trắng đã được tẩm rượu sao vàng sắc chung với 100 gram dây thần thông, 40 gram thường sơn đã bỏ gân lá tẩm rượu sao vàng, 10 gram mã tiền chế, 40 gram thảo quả đập bỏ vỏ lấy nhân hạt sao thơm và 50 gram miết giáp tẩm giấm sao vàng. Mỗi ngày uống 1 thang. Kiên trì dùng cho đến khi bệnh khỏi hẳn.

Chữa ăn nhiều nhưng vẫn gầy, tiểu đường thể vị tiêu và suy nhược cơ thể: Sử dụng 500 gram hà thủ ô trắng sao vàng hạ thổ, 1 kg liên nhục, 1 kg hoài sơn, 500 gram củ đinh lăng và 500 gram sâm voi. Tất cả các vị thuốc nêu trên đem sao vàng và giã nhỏ mịn. Sau đó, trộn đều với mật ong và hoàn viên. Mỗi ngày uống 2 lần và mỗi lần uống từ 6 – 8 gram. Tốt nhất nên uống kèm với nước sắc cây cối xay.

Điều trị đau lưng mỏi gối và giúp ăn ngủ được, tăng cường sức lực và bồi dưỡng cơ thể: Lấy 50 gram hà thủ ô trắng, 15 gram bố chính sâm, 50 gram củ sen, 50 gram đậu đen, 50 gram đỗ trọng dây, 15 gram ráng bay và 15 gram phục linh. Tất cả các vị thuốc đem phơi khô, tán mịn và viên thành viên. Mỗi ngày uống 3 lần và mỗi lần 3 gram.

Chữa rắn cắn: Sau khi đã hút nọc độc của rắn, người bệnh nhai và nuốt nước của lá và rễ cây hà thủ ô. Còn phần bã đem đắp lên vết thương, nơi rắn cắn.

Điều trị đau nhức xương khớp: Sử dụng hà thủ ô trắng đem phơi, nghiền thành bột mịn. Mỗi ngày uống 15 gram. Kiên trì sử dụng trong vòng 1 tháng, triệu chứng đau nhức sẽ thuyên giảm rõ rệt.

Trị mất ngủ, buồn bực:Dùng 12g hà thủ ô, 12g đan sâm, 60g trân châu mẫu. Sắc uống mỗi ngày 1 thang.

Trị thận yếu, đau lưng, mỏi gối, di tinh ở nam, khí hư ở nữ:Lấy 20g hà thủ ô, bạch linh, đương quy, ngưu tất, phá cố chỉ, thỏ ty tử (mỗi loại 12g). Tán bột các nguyên liệu, trộn với mật vo thành viên rồi uống 2 lầnngày, mỗi lần 12g.

Trị huyết áp cao, hoa mắt, chóng mặt, thiếu máu:Dùng hà thủ ô, bạch thược, huyền sâm, sinh địa, hy thiêm thảo, sa uyển tật lê, tang ký sinh, hạn liên thảo, ngưu tất (mỗi loại 12g) rồi sắc uống hằng ngày.

Trị huyết khô, huyết hư, tóc bạc, lo lắng:Hà thủ ô, long cốt, bắc sa sâm, bạch thược, quy bản (mỗi loại 12g) sắc uống hằng ngày.

Trị sốt rét, sốt li bì nhiều ngày:Lấy 16g hà thủ ô, gừng lùi, đương quy, trần bì (mỗi loại 12g) sắc lấy nước uống.

Trị tiểu dắt, tiểu ra máu:Lấy lá hà thủ ô, lá huyết dụ với lượng bằng nhau, sắc lấy nước uống, có thể hòa cùng mật ong cho dễ uống.

Cách dùng và liều lượng

Cách dùng: Sử dụng thuốc dưới dạng thuốc sắc, nấu cao, ngâm rượu hoặc nấu cháo ăn.

Liều lượng: 15 – 20 gram thuốc sắc. Tùy thuộc vào độ tuổi, giới tính, tình trạng sức khỏe của mỗi người mà liều dùng được chỉ định khác nhau.

Tác dụng phụ

Hiện tại vẫn chưa có bất kỳ thông tin ghi chép nào về tác dụng phụ mà thuốc mang lại. Tuy nhiên, để bảo vệ sức khỏe bản thân, người bệnh nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.

Những người bị tạng lạnh, thuốc khí hư thì không nên dùng dược liệu để điều trị bệnh.

Lưu ý khi dùng hà thủ ô trắng

Khi sử dụng hà thủ ô trắng, người bệnh cần tuyệt đối không ăn cá, rau cải, tiết canh lợn, tỏi hoặc lươn. Tốt nhất trên cách thời gian sử dụng những thực phẩm này từ 6 - 8 tiếng.

Những người bị tạng lạnh, thuốc khí hư thì không nên dùng dược liệu để điều trị bệnh.

Không sử dụng quá 20g dược liệu hà thủ ô trong một ngày để trị bệnh. Mặc dù thảo dược rất tốt nhưng việc dùng quá nhiều có thể gây nên những tác dụng phụ không mong muốn.

Người bệnh không nên lạm dụng quá nhiều để điều trị. Với những đối tượng bị bệnh đau nhức xương khớp kinh niên, có biểu hiện bệnh lý nghiêm trọng cần áp dụng những hình thức điều trị chuyên nghiệp hơn muối mang lại kết quả như mong muốn.

Trong quá trình dùng dược liệu, nếu bạn thấy bất kỳ một biểu hiện lạ nào như: Hoa mắt, chóng mặt, buồn nôn, tiêu chảy,... cần ngưng sử dụng ngay và đến cơ sở y tế để thăm khám qua. Có thể bạn đã bị dị ứng với thành phần nào đó có dược liệu.

Cây hà thủ ô trắng có nét tương đồng với dây căng cua (cryptolepis buchanani Roem et Schelt) cùng họ thiên lý. Tuy nhiên, điểm khác nhau là loại cây này nhẵn bóng và toàn thân không có lông. Do đó, khi mua hoặc hái thuốc, bệnh nhân nên thận trọng. Bởi dây căng cua chứa độc tính, nếu sử dụng có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe.

Đối tượng sử dụng thủ ô trắng tốt nhất là người trên 12 tuổi. Trẻ nhỏ có thể sẽ bị mẫn cảm với thành phần thuốc. Để tránh những tác dụng phụ không mong muốn, bệnh nhân nên hỏi ý kiến của bác sĩ về tình trạng sức khỏe của mình có phù hợp để dùng bài thuốc từ hả thủ ô trắng hay không./.