Cách sử dụng dược liệu cúc bách nhật trong các bài thuốc chữa bệnh

Cúc bách nhật

Cúc Bách nhật là cây thảo, mọc hàng năm, có chiều cao trung bình từ 20 – 60cm, có lông mềm áp sát. Thân cây mọc đứng, phình lên ở các mấu.

Lá mọc đối, có cuống ngắn, hình bầu dục, gốc tròn hoặc hình tim, đầu nhọn, dài 4 – 7cm, rộng 2-3cm, mặt trên xanh lục sẫm, có ít lông, mặt dưới nhạt phủ lông mềm màu trắng nhạt, dày hơn ở lá non; cuống lá dài 1-2cm.

Cụm hoa mọc ở ngọn thân thành màu đỏ tía hoặc hồng tím, có 2 lá tiêu giảm ở gốc; lấ bấc thuôn nhọn, khô xác, lá bấc con ép vào hoa; hoa nhiều; đài hoa có 5 răng họp thành ống; nhị 5; bầu hình trứng.

Qủa có vỏ mỏng như màng; hạt hình trứng màu nâu đỏ, nhẵn bóng.

Mùa hoa: tháng 7-12.

Phân bố, sinh thái

Gomphrena L. là 1 chi lớn, gồm 1 số loài phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới châu Mỹ và châu Úc. Ở Việt Nam có 2 loài, loài lớn hơn là loài đươc trồng làm cảnh.

Cúc bách nhật có nhiều giống, phân biệt với nhau bằng màu sắc và độ lớn của cụm hoa. Cây sống 1 năm, ưa sáng và có thể thích nghi với nhiều loại đất. Cây mọc từ hạt, sau 2-2,5 tháng bắt đầu có hoa; nhiều hạt, phát tán gần. Để làm cảnh có thể trồng 2 vụ trong 1 năm.

Bộ phận dùng: Cụm hoa, cành và lá.

Hoạt chất: Hai saponin có trong cây đã được chứng minh là các chất ức chế sự hình thành IL-6 cần thiết cho điều trị viêm khớp, nhiễm trùng, ung thư, phản ứng viêm, loãng xương.

Thu hái, sơ chế: Hoa được thu hoặc vào mùa Hạ hoặc mùa Thu. Bông hoa được hái mang về rửa sạch, phơi hoặc sấy cho đến khi khô hẳn.

Cúc Bách nhật là cây thảo, mọc hàng năm

Công dụng của Cúc bách nhật

Tính vị: vị ngọt, tính bình.

Quy kinh: Chưa có tài liệu ghi nhận về thông tin này.

Tác dụng dược lý của: dược liệu có công dụng làm mát tạng can, tán ứ, giảm ho, hạ áp, làm sáng mắt, bình suyễn.

Theo Đông y, cụm hoa có vị ngọt nhạt, hơi chát, tính bình, không độc, có tác dụng bình suyễn, khu đàm, chỉ khái, tiêu viêm, bình can, minh mục.

Cụm hoa hoặc toàn cây dùng để chữa hen phế quản, viêm khí phế quản cấp và mạn tính, ho, ho gà, ho ra máu, ho lao, đau mắt, đau đầu, trẻ em khóc đêm, bụng trướng đau, đầy hơi, tiểu tiện khó.

Liều dùng hàng ngày: Người lớn 8-16g. Trẻ em 5-10 tuổi dùng 4 – 8g. Dùng toàn cây cho người lớn với liều 20-30g.

Dùng ngoài, Cúc bách nhật có thể để tươi giã đắp, nấu nước xông hoặc tắm rửa để trị chấn thương bầm giập, bệnh ngoài da.

Cây có nhiều giống, phân biệt với nhau bằng màu sắc và độ lớn của cụm hoa

Bài thuốc chữa bệnh từ cây cúc bách nhật

Điều trị bệnh hen phế quản: Tỳ bà diệp, cúc bách nhật và lá một hoa mỗi vị 6g, nhót 10g. Sắc thuốc chia 2 lần uống vào buổi sáng và buổi tối. Hoặc có thể tán tất cả thành bột, mỗi lần lấy 1,5 – 3g pha với nước ấm uống x 2 – 3 lần trong ngày.

Chữa bệnh đau mắt đỏ: Cúc hoa và tang diệp mỗi vị 15g, hoa cúc bách nhật 10g. Đun sôi kỹ lấy nước chia uống 2 lần thay trà.

Cải thiện thị lực: Chuẩn bị cỏ nhọ nồi, hoa cúc bách nhật, chử thực tử mỗi vị 10g, quốc lão 15g. Các vị trên gộp lại sắc uống.

Tăng huyết áp: hoa cúc bách nhật 15 g, hạ khô thảo 30 g, cúc hoa 15 g, mạch môn 10 g, thạch hộc 10 g, tang diệp 10 g, sắc uống.

Điều trị đau đầu do bị phong hỏa: Dùng hoa cúc bách nhật, dây móc câu và cương tàm mỗi vị 6g, cúc hoa 10g. Sắc thuốc mỗi ngày 1 thang chia làm 2 lần dùng.

Điều trị bệnh viêm đại trạng thể lỏng ở giai đoạn mãn tính: Lấy 15g hoa cúc bách nhật, 10g ngũ trảo và 30g câu cốt diệp. Sắc uống

Điều trị ho cho các trường hợp bị ngoại cảm phong nhiệt: Dùng 20g hoa cúc bách nhật phối hợp với 30g nhót tây (tỳ bà diệp), 10g bạc hà. Sắc thuốc với 5 cốc nước lớn cho cạn còn 3 cốc. Chia đều ra uống vào các buổi sáng, trưa, tối. Nên uống khi thuốc sắc còn ấm để xoa dịu cơn ho và tình trạng kích ứng trong cổ họng.

Điều trị bệnh hen suyễn hoặc viêm phế quản: Dùng 10 bông hoa cúc bách nhật tươi ( tương đương 15-20 g hoa khô). Sắc lấy nước đặc uống.

Hoặc có thể kết hợp 20 bông hoa cúc bách nhật tươi với 5 lá ba diệp. Sắc uống

Hoặc dùng sắc hoa cúc bách nhật với kim tiền thảo lấy nước chia uống 3 lần. Liều dùng mỗi vị là 30g.

Hoặc dùng 6g hoa và 9g rễ cúc bách nhật nấu kỹ. Gạn nước uống

Hoặc chuẩn bị 15g hoa cúc bách nhật, nga bất thực thảo và cam thảo dây mỗi vị 30g. Dùng thuốc theo hình thức sắc uống.

Hoặc mỗi ngày sắc uống 1 thang thuốc bao gồm các vị: Cúc bách nhật, tỳ bà diệp, hạnh nhân mỗi thứ 10g, ma hoàng sao 6g.

Bài thuốc chữa bệnh từ cây cúc bách nhật

Điều trị bệnh kiết lỵ: Lấy 10 bông hoa cúc bách nhật sắc kỹ. Khi uống hòa thêm một chút rượu vang vào trong thuốc sắc.

Hoặc kết hợp các vị trần bì, hoa cúc bách nhật mỗi thứ 15g, thược dược 20g, mộc hương 6g. Sắc uống đều đặn 1 thang mỗi ngày.

Điều trị tiểu tiện không thông: Chuẩn bị 9g bông cúc bách nhật, sắc dược liệu theo liều lượng như trên uống làm 3 lần trong ngày

Chữa khóc dạ đề cho trẻ em: Chuẩn bị 5 bông cúc bách nhật tươi, 3 cái xác ve sầu (thuyền thoái), 3g cúc hoa. Sắc thuốc cho bé uống

Điều trị chướng bụng ở trẻ em: Dùng 6 – 9g dược liệu khô sắc uống.

Hoặc kết hợp 6g lai phục tử với 5g bông cúc bách nhật. Sắc thuốc cho trẻ uống mỗi ngày 1 thang.

Chữa chứng kinh phong cho trẻ em: Dùng 10 hoa cúc bách nhật, 7 con cào cào (phơi khô) đem sắc cả hai vị đã chuẩn bị. Gạn nước cho bé uống. Nếu không có cào cào thì có thể thay thế bằng 6g dược liệu sắc uống độc vị.

Điều trị tiêu chảy, đi ngoài phân lỏng ở trẻ em: Dùng bạch truật, cát căn (sao vàng), bạch linh mỗi vị 12g, bông cúc bách nhật 6g, hạt mã đề 10g. Sắc lấy nước cho bé dùng

Điều trị viêm loét ngoài da: Chuẩn bị 15 – 30g cúc bách nhật. Dùng dược liệu nấu nước rửa vùng da bị bệnh hoặc sắc uống.

Điều trị bệnh ho gà: Lấy 19g hoa cúc bách nhật bỏ vào ấm sắc chung với 15g nga bất thực thảo. Thuốc sắc xong gạn ra, thêm một chút đường phèn vào, hòa tan, chia uống 3 lần.

Hoặc: Chuẩn bị bạch cương tàm, câu đằng và hoa cúc bách nhật mỗi vị 10g, bối mẫu 6g, bách bộ (sao vàng) 6g. Tất cả sắc chung uống mỗi ngày 1 thang cho đến khi hết ho.

Hoặc: Chuẩn bị lá húng chanh và cúc bách nhật mỗi vị 6g, đu đủ 4g, trần bì ( vỏ quýt ) 5g. Sắc thuốc lấy 150ml nước. Chia uống 3 lần liên tục 1 tuần liền để cải thiện các triệu chứng bệnh.

Lưu ý: Không dùng cúc bách nhật cho:

Người bị huyết áp thấp

Đối tượng bị dị ứng với một trong các thành phần của cúc bách nhật