Công dụng và bài thuốc chữa bệnh từ ngũ bội tử

Ngũ bội tử là gì?

Ngũ bội tử còn được biết đến với tên gọi là bầu bí, bách trùng thương, văn cáp. Schlechtendalia sinensis Bell là tên khoa học của ngũ bội tử. Tên dược là Galla sinensis, thuộc họ đào lộn hột (Anacardiaceae).

Ngũ bội tử là những túi hay nốt nhỏ trên cành non và lá của cây muối hoặc cây diêm phu mộc. Các nốt này do một loài sâu mang tên ngũ bội tử gây ra. Nói cách khác, ngũ bội tử là tổ của con sâu ngũ bội tử.

Cây muối loại cây lâu năm, cây cao từ 2 đến 8m. Khi cây muối bị một loài sâu đục xâm nhập, chúng sẽ chích vào lá cây hoặc cành non và đẻ trứng vào. Sau đó sẽ hình thành những nốt sần nhỏ trên các cành non và lá do tác động của các chất mà sâu tiết ra. Các nốt sần này được gọi là ngũ bội tử. Chúng có thể có hình dáng như quả trứng (Đỗ bội) hoặc chia thành nhiều nhánh (Giác bội), nguyên dạng hoặc bị vỡ đôi, vỡ ba. Trên bề mặt có nhiều lông mịn, ngắn, màu xám nhạt, có khi màu đỏ nâu. Thành của nó dày, cứng, bóng như sừng, bên trong có những lông nhỏ màu trắng như sợi len và các mảnh của con sâu. Các nốt này thường xuất hiện vào tháng 5, tháng 6.

Ngũ bội tử có ở nhiều nơi như Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam. Ở nước ta, có thể thấy ngũ bội tử ở các tỉnh như Cao Bằng, Lạng Sơn, Hà Giang.

Công dụng và bài thuốc chữa bệnh từ ngũ bội tử

Chế biến ngũ bội tử

Tháng 5, 6 là thời điểm sâu bắt đầu phát triển, phá hủy cây và tạo ra các nốt sần. Các ngũ bội tử này sẽ được thu hoạch vào tháng 9 hằng năm. Ngũ bội tử sau khi thu hoạch sẽ được luộc trong nước sôi 3-5 phút đến khi mặt ngoài có màu tro nhằm giết chết con sâu bên trong. Sau đó vớt chúng ra rồi mới đem phơi hoặc sấy khô. Ngũ bội tử khô sẽ được cất trong túi nilon kín hoặc chai, lọ có nắp đậy và để ở nơi khô ráo, thoáng mát.

Thành phần hóa học trong ngũ bội tử

Ngũ bội tử là một vị thuốc rất đặc biệt. Nó chứa một chất gọi là tanin. Tỷ lệ tanin có trong ngũ bội tử ở Việt Nam thường là 50%, loại tốt có thể lên tới 60-70%, thậm chí là 80%. Tanin còn được biết đến với tên gọi acid galotanic, khi thủy phân sẽ cho acid galic. Ngoài tanin, dược liệu ngũ bội tử còn có acid galic tự do, chất béo, nhựa và tinh bột.

Tác dụng của ngũ bội tử

Theo Y Học Cổ Truyền, dược liệu ngũ bội tử có vị đắng chua, mặn, tính bình. Nó tác dụng vào 3 kinh là thận, can và phế. Với thành phần hóa học đa dạng, ngũ bội tử có nhiều công dụng trị bệnh khác nhau.

Ngũ bội tử được dùng như một bài thuốc hiệu quả chữa các bệnh liên quan đến đường tiêu hóa như: Tiêu chảy lâu ngày, lỵ, đi tiểu ra máu... Đây cũng là một vị thuốc để trị nhọt độc, các vết loét trong miệng. Trị ho lâu ngày, ngực nóng.

Công dụng của ngũ bội tử trong điều trị bệnh được đảm nhiệm chủ yếu bởi tanin có trong thành phần. Với thành phần là tanin, ngũ bội tử có khả năng cầm máu rất tốt. Các vết loét trên da, niêm mạc, tổ chức khi tiếp xúc với tanin sẽ tủa và đanh lại, tạo thành một lớp cứng làm máu đông lại và ngừng chảy. Nhờ đó mà có thể cầm máu. Tanin còn tác dụng lên dây thần kinh làm đầu dây thần kinh cứng lại, do đó có tác dụng gây tê.

Một công dụng của ngũ bội tử không thể thiếu đó là khả năng giải độc. Tanin có thể tác dụng tủa với các chất ancaloit, làm giảm sự hấp thụ để giải độc cơ thể. Dựa vào khả năng này của tanin mà nó được dùng để tạo nên các loại thuốc giải độc.

Dược liệu ngũ bội tử có thành phần là axit galic. Chất này có khả năng chống lại nhiều loại tế bào ung thư. Do đó, đây cũng là một thành phần trong các thuốc điều trị ung thư.

Ngoài ra, ngũ bội tử còn được biết đến với khả năng giảm đau hiệu quả. Trong trường hợp có tổn thương phổi do thuốc lá gây ra, ngũ bội tử cũng là một vị thuốc điều trị đem lại kết quả cao.

Với các công dụng trên, dược liệu ngũ bội tử góp phần không nhỏ trong điều trị các bệnh lý. Tuy nhiên việc sử dụng vị thuốc này cũng cần lưu ý về liều lượng sử dụng. Mỗi ngày, mỗi người dùng từ 4g đến 12g ngũ bội tử khô. Liều dùng có thể thay đổi theo tình trạng bệnh và bài thuốc đang sử dụng.

Tác dụng của ngũ bội tử

Bài thuốc từ Ngũ bội tử

Ho lâu ngày, khạc ra máu: Dùng Ngũ bội tử sao tán nhỏ, uống mỗi lần 4g với nước chè vào sau bữa ăn, ngày uống 2-3 lần.

Đau bụng tiêu lỏng: Ngũ bội tử tán bột làm viên bằng hạt đậu xanh, ngày uống 15-20 viên với nước bạc hà.

Điều trị xuất huyết đường tiêu hóa trên: Lấy 6g ngũ bội tử đem sắc với nước, còn lại 100ml, chia thành 3 lần dùng trong ngày. Với bệnh nhân không nôn, nên ăn thức ăn lỏng và truyền máu. Còn trường hợp nôn ra máu nên nhịn ăn.

Chữa băng huyết: Ngũ bội tử 4g, rễ cây vú bò 10g, vỏ cây máu chó 10g. Thái nhỏ, phơi khô, sắc với 200ml nước còn 50ml, uống làm 1 lần trong ngày. Dùng 3-5 ngày.

Trị sẹo do bỏng: Chuẩn bị giấm đen 250ml, ngũ bội tử 8-100g, mật ong 18g và ngô công 1 con tán bột. Đem trộn đều thành cao, sao đó phết vào miếng vải đen và dán lên vùng sẹo bỏng. Cứ 3-5 ngày thay 1 lần cho đến khi sẹo liền lại.

Trị bệnh trĩ: Chuẩn bị 500g ngũ bội tử (tán vụn) và cồn 52.5% 1000ml. Đem dược liệu ngâm với cồn, bảo quản trong lọ kín và ngâm trong vòng 30 – 60 ngày. Sau đó lọc lấy nước, nấu sôi để vô trùng. Khi dùng, nên vệ sinh vùng hậu môn và chích trực tiếp vào búi trĩ.

Chữa đau bụng đi ỉa lỏng: Ngũ bội tử tán bột, thêm hồ vào, viên thành viên bằng hạt đậu xanh, ngày uống 15-20 viên, dùng nước pha bạc hà để uống thuốc.

Trị trẻ con đái dầm: Ngũ bội tử giã nhỏ. Thêm nước cho dính, đắp vào rốn.

Trẻ con bị trớ: Ngũ bội tử 3g, một nửa để sống, một nửa nướng chín, trích cam thảo 20g. Tất cả tán nhỏ. Mỗi lần dùng 2g bột này, dùng nước cơm hay nước cháo để chiêu thuốc.

Trị đau bụng và đại tiện ra phân lỏng: Ngũ bội tử tán bột, một lượng vừa đủ. Làm thành viên bằng hạt đậu xanh. Mỗi ngày dùng khoảng 15 – 20 viên uống với nước bạc hà sắc.

Trị di tinh: Dùng nước muối sinh lý và bột mịn ngũ bội tử đem trộn đều làm thành hồ, sao đó phết vào cao dán 3×4 và đem dán vào huyệt Tứ mãn (huyệt vị nằm ở dưới rốn 2 thốn và đo ngang trái – phải 0.5 thốn). Cứ 3 ngày thay miếng dán 1 lần.

Trị tưa miệng: Băng phiến 3g và bột ngũ bội tử 20g. Tán thành bột mịn, sau đó thổi vào lưỡi. Thực hiện ngày 2 lần cho đến khi khỏi.

Trị mồ hôi đêm: Bột ngũ bội tử. Làm thành hồ rồi đắp lên vùng rốn trước khi đi ngủ.

Chữa xuất tinh sớm: Dùng hạt tiêu và ngũ bội tử mỗi vị 20g, khổ sâm và địa phu tử mỗi vị 30g. Sắc uống hằng ngày.

Trị bệnh lòi dom và sa tử cung: Một ít ngũ bội tử đem sắc lấy nước rửa.

Bài thuốc từ Ngũ bội tử

Lưu ý

Người bị tả lỵ do thấp nhiệt, thực tà, ngoại cảm không nên sử dụng./.