Đặc Điểm Lâm Sàng Của Bệnh Nhân Viêm Mũi Xoang Mạn Tính Tại Bệnh Viện Y Học Cổ Truyền Bộ Công An

Từ khóa: viêm mũi xoang mạn tính; đặc điểm lâm sàng; SNOT-22; Lund–Kennedy; y học cổ truyền.

* Tác giả liên hệ.

Số điện thoại: 0934999785

Địa chỉ e-mail: taphuongloan87@gmail.com

ABSTRACT

Objective: Description of the clinical characteristics of patients with chronic rhinosinusitis at the Ministry of Public Security Traditional Medicine Hospital. Methods: Descriptive statistics describe the clinical characteristics of 45 patients with chronic rhinosinusitis in a baseline data from a prospective interventional study using convenience sampling from March to October 2026. Symptoms were assessed using SNOT-22, endoscopic findings using the Lund–Kennedy score, and traditional medicine clinical signs. Results: Mean age was 63.27 ± 10.35 years; 53.3% were male; 75.6% had disease duration of at least 24 months; and 73.3% had previously used medication. Mean baseline SNOT-22 was 73.29 ± 6.94, with nasal blockage (4.49 ± 0.59) and anterior nasal discharge (4.36 ± 0.65) prominent. Bilateral Lund–Kennedy score was 7.31 ± 1.22, mainly reflecting edema and discharge. Recurrent nasal obstruction was present in 95.6% according to traditional medicine symptom assessment. Conclusion: The study population was predominantly middle-aged or older, with prolonged disease history and substantial baseline nasal symptom and endoscopic burden.

Keywords: chronic rhinosinusitis; clinical characteristics; SNOT-22; Lund–Kennedy; traditional medicine.

* Corresponding author.

Phone: 0934999785

E-mail address: taphuongloan87@gmail.com

DOI:

Ngày nhận bài: 15/10/2026

Ngày hoàn thiện biên tập: 26/10/2026

Ngày duyệt đăng: 11/11/2026

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Viêm mũi xoang mạn tính (VMXMT) là bệnh lý viêm kéo dài của niêm mạc mũi và các xoang cạnh mũi, đặc trưng bởi các triệu chứng như ngạt/tắc mũi, chảy dịch mũi, đau hoặc cảm giác nặng vùng mặt và giảm hoặc mất khứu giác kéo dài từ 12 tuần trở lên. Đây là bệnh lý thường gặp trong chuyên ngành Tai Mũi Họng, có diễn biến dai dẳng, dễ tái diễn và ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe cũng như chất lượng cuộc sống của người bệnh. Theo nghiên cứu dịch tễ học đa trung tâm GA²LEN của Hastan và cộng sự (2011), thực hiện trên 57.128 người tại 12 quốc gia châu Âu, tỷ lệ hiện mắc VMXMT là 10,9%, cho thấy gánh nặng đáng kể của bệnh trong cộng đồng [1].

VMXMT có cơ chế bệnh sinh phức tạp, liên quan đến sự tương tác giữa các yếu tố môi trường, cơ địa, đáp ứng miễn dịch và những thay đổi tại niêm mạc mũi xoang. Tình trạng viêm kéo dài có thể gây phù nề niêm mạc, rối loạn hoạt động của hệ thống lông chuyển, tăng tiết và ứ đọng dịch, dẫn đến cản trở thông khí và dẫn lưu mũi xoang. Bên cạnh các triệu chứng tại mũi, người bệnh còn có thể xuất hiện đau đầu, mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ, giảm khả năng tập trung và suy giảm chất lượng cuộc sống. Theo tài liệu đồng thuận châu Âu về viêm mũi xoang và polyp mũi năm 2020 (EPOS 2020), VMXMT là bệnh lý có tính không đồng nhất về biểu hiện lâm sàng và cơ chế viêm, vì vậy việc đánh giá cần kết hợp các triệu chứng do người bệnh tự báo cáo với những dấu hiệu khách quan qua thăm khám và nội soi mũi xoang [2].

Theo y học cổ truyền (YHCT), VMXMT thuộc phạm vi các chứng Tỵ uyên, Tỵ thất, với những biểu hiện thường gặp như ngạt mũi, chảy dịch mũi kéo dài, giảm khứu giác và đau đầu. Bệnh có thể liên quan đến sự xâm nhập của ngoại tà, rối loạn chức năng tạng phủ hoặc tình trạng khí huyết không điều hòa. Trong đó, phế có chức năng tuyên phát, túc giáng và khai khiếu ra mũi; khi phế khí suy giảm hoặc ngoại tà xâm phạm, chức năng thông điều của mũi có thể bị ảnh hưởng, gây ngạt mũi, chảy dịch mũi và các triệu chứng kéo dài, tái diễn. Ngoài ra, các chứng hậu liên quan đến tỳ hư, thấp trệ, khí ngưng và huyết ứ cũng được đề cập trong biện chứng VMXMT. Việc nhận định bệnh theo YHCT dựa trên tổng hợp các triệu chứng qua tứ chẩn, nhằm xác định đặc điểm chứng hậu và lựa chọn nguyên tắc điều trị phù hợp [3].

Trong những năm gần đây, các phương pháp YHCT tiếp tục được nghiên cứu và ứng dụng trong hỗ trợ điều trị VMXMT, bao gồm sử dụng thuốc cổ truyền, châm cứu và các phương pháp kích thích huyệt. Các nghiên cứu tổng quan ghi nhận tiềm năng cải thiện triệu chứng của một số phương pháp YHCT, tuy nhiên chất lượng bằng chứng còn khác nhau và cần có thêm các nghiên cứu được thiết kế chặt chẽ để xác định hiệu quả, tính an toàn [3]. Do đó, việc khảo sát đầy đủ các đặc điểm lâm sàng theo cả y học hiện đại và YHCT có ý nghĩa trong nhận định tình trạng bệnh và cung cấp cơ sở cho việc lựa chọn phương pháp điều trị thích hợp.

Tại Việt Nam, một số nghiên cứu đã mô tả đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân VMXMT tại các cơ sở chuyên khoa Tai Mũi Họng. Nghiên cứu của Đỗ Hoàng Quốc Chinh và Nguyễn Thị Khánh Vân (2024) tại Bệnh viện Tai Mũi Họng Trung ương cho thấy các triệu chứng cơ năng và tổn thương thực thể của bệnh có biểu hiện đa dạng [4]. Tuy nhiên, đặc điểm người bệnh tại các cơ sở y học cổ truyền có thể khác biệt về độ tuổi, thời gian mắc bệnh, tiền sử điều trị và các biểu hiện chứng hậu theo YHCT. Việc khảo sát đồng thời triệu chứng cơ năng bằng thang điểm SNOT-22, triệu chứng thực thể qua nội soi theo thang điểm Lund–Kennedy và các biểu hiện theo YHCT sẽ góp phần mô tả toàn diện hơn đặc điểm bệnh nhân trong thực hành lâm sàng. Chính vì vậy, chúng tôi tiến hành nghiên cứu này với mục tiêu: Mô tả đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân viêm mũi xoang mạn tính tại Bệnh viện Y học cổ truyền Bộ Công an, qua đó cung cấp thêm dữ liệu về đặc điểm nhân khẩu học, bệnh sử, triệu chứng cơ năng, thực thể và các biểu hiện theo y học cổ truyền của nhóm bệnh nhân nghiên cứu.

2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1. Đối tượng nghiên cứu

Gồm 45 bệnh nhân được chẩn đoán xác định viêm mũi xoang mạn tính, đáp ứng các tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ của nghiên cứu, được thăm khám và điều trị tại Bệnh viện Y học cổ truyền Bộ Công an.

2.1.1. Tiêu chuẩn lựa chọn

Theo y học hiện đại:

Bệnh nhân được chẩn đoán viêm mũi xoang mạn tính theo tiêu chuẩn của Viện Hàn lâm Tai Mũi Họng Hoa Kỳ (AAO), có ít nhất hai trong bốn triệu chứng: ngạt/tắc mũi, chảy dịch mũi, đau/áp lực vùng mặt, giảm hoặc mất khứu giác kéo dài trên 12 tuần; đồng thời có bằng chứng tổn thương mũi xoang qua nội soi hoặc chẩn đoán hình ảnh.

Theo y học cổ truyền:

Bệnh nhân có các triệu chứng phù hợp với chứng Tỵ uyên, thể Phế khí hư, biểu hiện bằng ngạt/tắc mũi tái diễn, nước mũi nhớt trong, triệu chứng tăng khi gặp lạnh, niêm mạc mũi sưng, có thể kèm ho đờm, khó thở, rêu lưỡi trắng và mạch nhược.

Bệnh nhân đồng ý tham gia nghiên cứu.

2.1.2. Tiêu chuẩn loại trừ

• Bệnh nhân viêm mũi xoang trong đợt cấp; có polyp mũi từ độ II trở lên hoặc có chỉ định phẫu thuật.
• Viêm mũi xoang do nấm; có biến chứng phá hủy xương hoặc bất thường cấu trúc giải phẫu gây bít tắc hoàn toàn đường dẫn lưu mũi xoang.
• Bệnh nhân có khối u vùng mũi xoang, bệnh cấp tính hoặc bệnh mạn tính chưa được kiểm soát.
• Bệnh nhân suy kiệt, phụ nữ có thai, có tổn thương da tại vị trí huyệt can thiệp hoặc không tuân thủ quy trình nghiên cứu.

2.2. Phương pháp nghiên cứu

2.2.1. Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu mô tả cắt ngang, sử dụng số liệu tại thời điểm trước điều trị (D0) của 45 bệnh nhân viêm mũi xoang mạn tính tham gia nghiên cứu can thiệp tiến cứu tại Bệnh viện Y học cổ truyền Bộ Công an.

2.2.2. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu

Chọn mẫu thuận tiện, gồm 45 bệnh nhân đáp ứng tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ, đồng ý tham gia nghiên cứu.

2.2.3. Nội dung và phương pháp tiến hành

Các bệnh nhân được khám lâm sàng, khai thác bệnh sử và đánh giá các chỉ số nghiên cứu trước khi tiến hành điều trị.

Đặc điểm chung: Thu thập thông tin về tuổi, giới tính, nghề nghiệp, thời gian mắc bệnh và tiền sử sử dụng thuốc.

Triệu chứng cơ năng và chất lượng cuộc sống: Đánh giá bằng thang điểm SNOT-22 (Sino-Nasal Outcome Test-22), gồm 22 triệu chứng, mỗi triệu chứng được chấm từ 0 đến 5 điểm. Tổng điểm dao động từ 0 đến 110 điểm, điểm càng cao thể hiện mức độ ảnh hưởng của bệnh càng lớn. Các triệu chứng được phân thành bốn nhóm: triệu chứng liên quan đến mũi; tai và mặt; chất lượng cuộc sống; tâm lý.

Triệu chứng thực thể: Đánh giá qua nội soi mũi xoang theo thang điểm Lund–Kennedy, gồm ba tiêu chí: phù nề niêm mạc, dịch tiết và polyp mũi. Mỗi tiêu chí được chấm từ 0 đến 2 điểm ở từng bên mũi. Tổng điểm càng cao thể hiện mức độ tổn thương thực thể càng rõ.

Triệu chứng theo y học cổ truyền: Khai thác và ghi nhận các biểu hiện lâm sàng qua hỏi bệnh, quan sát và thăm khám theo bệnh án nghiên cứu.

Các thông tin được ghi nhận thống nhất tại thời điểm D0, trước khi bệnh nhân được điều trị bằng phương pháp nhĩ áp kết hợp điện châm.

2.3. Địa điểm và thời gian nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện tại Bệnh viện Y học cổ truyền Bộ Công an, từ tháng 3/2026 đến tháng 10/2026.

2.4. Phương pháp xử lý số liệu

Số liệu được tổng hợp và xử lý bằng phần mềm SPSS 20.0. Các biến định tính được trình bày dưới dạng tần số (n) và tỷ lệ phần trăm (%). Các biến định lượng được mô tả bằng giá trị trung bình và độ lệch chuẩn (X̄ ± SD). Nghiên cứu sử dụng thống kê mô tả để phân tích đặc điểm của đối tượng tại thời điểm trước điều trị.

2.5. Đạo đức nghiên cứu

Bệnh nhân được giải thích về mục đích, nội dung nghiên cứu và tự nguyện đồng ý tham gia. Các thông tin cá nhân được bảo mật và chỉ sử dụng cho mục đích nghiên cứu khoa học. Nghiên cứu được thực hiện theo quy định về đạo đức trong nghiên cứu y sinh học và các yêu cầu của cơ sở nghiên cứu.

3. KẾT QUẢ

3.1. Đặc điểm chung của đổi tượng nghiên cứu

Bảng 3.1. Đặc điểm chung và tiền sử bệnh của đối tượng nghiên cứu

Nhận xét: Tuổi trung bình 63,27 ± 10,35 tuổi. Phần lớn bệnh nhân có thời gian mắc bệnh từ 24 tháng trở lên (75,6%) và đã từng sử dụng thuốc (73,3%).

3.2. Đặc điểm về triệu chứng cơ năng của bệnh nhân

Bảng 3.2. Điểm trung bình các triệu chứng theo thang điểm SNOT-22

trước điều trị (D0)

Nhận xét: Trước điều trị, điểm trung bình theo thang điểm SNOT-22 có sự khác biệt giữa các nhóm triệu chứng. Nhóm triệu chứng liên quan đến mũi có điểm trung bình cao, dao động từ 4,07 ± 0,69 đến 4,49 ± 0,59 điểm. Trong đó, nghẹt/tắc mũi là triệu chứng có điểm trung bình cao nhất (4,49 ± 0,59 điểm), tiếp theo là chảy dịch mũi trước (4,36 ± 0,65 điểm) và giảm mùi/vị giác (4,31 ± 0,51 điểm). Nhóm triệu chứng tai – mặt có điểm trung bình dao động từ 3,38 ± 0,94 đến 3,58 ± 0,89 điểm, trong đó chóng mặt có điểm trung bình cao nhất. Các triệu chứng thuộc nhóm chất lượng cuộc sống có điểm trung bình thấp hơn, dao động từ 2,18 ± 1,05 đến 2,62 ± 0,86 điểm. Đối với nhóm triệu chứng tâm lý, xấu hổ là triệu chứng nổi bật nhất với điểm trung bình 4,22 ± 0,76 điểm, cao hơn hai triệu chứng khó chịu/bồn chồn và buồn rầu.

Bảng 3.3. Điểm trung bình SNOT-22 theo các nhóm triệu chứng

trước điều trị (D0)

Nhận xét: Trước điều trị, điểm trung bình của nhóm triệu chứng liên quan đến mũi cao nhất, đạt 30,00 ± 1,48 điểm, tiếp theo là nhóm triệu chứng liên quan đến chất lượng cuộc sống với 18,78 ± 5,98 điểm. Nhóm triệu chứng liên quan đến tai, mặt có điểm trung bình là 13,89 ± 1,72 điểm, trong khi nhóm triệu chứng tâm lý có điểm trung bình thấp nhất, đạt 10,62 ± 1,466 điểm. Tổng điểm SNOT-22 trung bình trước điều trị của 45 bệnh nhân là 73,29 ± 6,94 điểm

3.3. Đặc điểm về triệu chứng thực thể của bệnh nhân

Bảng 3.4. Đặc điểm triệu chứng thực thể trước điều trị

Nhận xét:

- Kết quả Bảng 3.4 cho thấy, trước điều trị, trung bình điểm Lund – Kennedy 2 bên là 7.31 ± 1.22 điểm. Tình trạng phù nề niêm mạc và dịch tiết ở mức độ nặng chiếm tỷ lệ cao ở cả hai bên mũi. Đối với phù nề niêm mạc, mức 2 điểm chiếm tỷ lệ cao nhất ở mũi trái (75,6%) và mũi phải (73,3%), trong khi tỷ lệ không phù nề lần lượt là 6,7% và 2,2%. Điểm phù nề trung bình hai bên mũi là 3,40 ± 0,75 điểm.

- Tình trạng dịch tiết mức 2 điểm cũng chiếm ưu thế ở cả mũi trái (80,0%) và mũi phải (77,8%). Tỷ lệ không có dịch tiết rất thấp, chỉ ghi nhận ở 2,2% mũi trái và không có trường hợp nào ở mũi phải. Điểm dịch tiết trung bình hai bên là 3,56 ± 0,69 điểm, cao hơn so với điểm phù nề niêm mạc.

- Đối với polyp mũi, phần lớn bệnh nhân không ghi nhận polyp ở cả hai bên, với tỷ lệ lần lượt là 77,8% ở mũi trái và 86,7% ở mũi phải. Polyp mức 1 điểm chiếm tỷ lệ 22,2% ở mũi trái và 13,3% ở mũi phải; không ghi nhận polyp mức 2 điểm. Điểm polyp trung bình hai bên là 0,36 ± 0,61 điểm.

3.4. Đặc điểm về triệu chứng y học cổ truyền

Bảng 3.5. Đặc điểm về các triệu chứng Y học cổ truyền trước điều trị

Nhận xét: Bảng 3.5 cho thấy, trước điều trị, các triệu chứng Y học cổ truyền xuất hiện với tỷ lệ tương đối cao ở nhóm bệnh nhân nghiên cứu. Trong đó, ngạt/tắc mũi tái diễn là triệu chứng thường gặp nhất, chiếm 95,6%, tiếp theo là niêm mạc mũi sưng (93,3%), nước mũi nhớt trong và rêu lưỡi trắng (cùng chiếm 88,9%). Các triệu chứng đau đầu âm ỉ và mệt mỏi cùng chiếm 86,7%, trong khi tình trạng gặp lạnh triệu chứng tăng chiếm 84,4%. Những biểu hiện khác như sợ gió, chất lưỡi nhạt và mạch nhược đều chiếm 80,0%. Triệu chứng khó thở có tỷ lệ thấp nhất, chiếm 66,7%.

4. BÀN LUẬN

4.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện trên 45 bệnh nhân viêm mũi xoang mạn tính tại Bệnh viện Y học cổ truyền Bộ Công an. Kết quả cho thấy tuổi trung bình của bệnh nhân là 63,27 ± 10,35 tuổi, trong đó nhóm từ 65 tuổi trở lên chiếm tỷ lệ cao nhất (46,7%), tiếp theo là nhóm 55–64 tuổi (33,3%). Như vậy, bệnh nhân từ 55 tuổi trở lên chiếm 80,0% tổng số đối tượng nghiên cứu. Kết quả này có sự khác biệt so với nghiên cứu của Đỗ Hoàng Quốc Chinh và Nguyễn Thị Khánh Vân (2024) tại Bệnh viện Tai Mũi Họng Trung ương, ghi nhận tuổi trung bình của 47 bệnh nhân viêm mũi xoang mạn tính là 37,8 ± 10,6 tuổi [4]. Sự khác biệt có thể liên quan đến đặc điểm cơ sở điều trị và phương pháp lựa chọn đối tượng. Bệnh viện Y học cổ truyền Bộ Công an là cơ sở tiếp nhận và điều trị nhiều bệnh lý mạn tính, trong đó người trung niên và cao tuổi có thể có nhu cầu sử dụng các phương pháp điều trị không dùng thuốc. Tuy nhiên, nghiên cứu chưa khảo sát cụ thể lý do lựa chọn cơ sở khám chữa bệnh nên chưa thể khẳng định nguyên nhân của sự khác biệt này.

Về giới tính, tỷ lệ bệnh nhân nam chiếm 53,3%, cao hơn so với nữ (46,7%). Kết quả này tương đồng với nghiên cứu của Đỗ Hoàng Quốc Chinh và Nguyễn Thị Khánh Vân, trong đó nam giới chiếm 53,2% [4]. Sự chênh lệch tỷ lệ giữa hai giới trong nghiên cứu của chúng tôi không lớn. Theo Hastan và cộng sự (2011), viêm mũi xoang mạn tính là bệnh lý phổ biến ở người trưởng thành, với tỷ lệ hiện mắc 10,9% trong nghiên cứu dịch tễ học tại 12 quốc gia châu Âu [6]. Tuy nhiên, đặc điểm phân bố tuổi và giới có thể khác nhau giữa các quần thể, do đó chưa thể kết luận về sự khác biệt nguy cơ mắc bệnh giữa hai giới từ kết quả nghiên cứu tại một cơ sở điều trị.

Về nghề nghiệp, nhóm bệnh nhân hưu trí chiếm tỷ lệ cao nhất với 42,2%, tiếp theo là lao động chân tay (31,1%) và lao động trí óc (26,7%). Kết quả này phù hợp với đặc điểm tuổi của đối tượng nghiên cứu, khi phần lớn bệnh nhân thuộc nhóm trung niên và cao tuổi. Ngoài ra, người đã nghỉ hưu có thể thuận lợi hơn trong việc bố trí thời gian khám và điều trị. Tuy nhiên, do nghiên cứu chưa đánh giá các yếu tố phơi nhiễm nghề nghiệp nên chưa thể xác định mối liên quan giữa đặc điểm công việc và tình trạng bệnh.

Thời gian mắc bệnh từ 24 đến dưới 36 tháng chiếm tỷ lệ cao nhất (44,4%), tiếp theo là nhóm từ 36 tháng trở lên (31,1%). Như vậy, có 75,6% bệnh nhân mắc bệnh từ hai năm trở lên. Kết quả này cho thấy phần lớn bệnh nhân đã có quá trình mắc bệnh kéo dài trước khi tham gia nghiên cứu. Theo Fokkens và cộng sự (2020), viêm mũi xoang mạn tính là bệnh lý viêm kéo dài trên 12 tuần, có diễn biến phức tạp và chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố liên quan đến cơ địa, môi trường và bệnh lý phối hợp [2]. Trong nghiên cứu của chúng tôi, 73,3% bệnh nhân có tiền sử sử dụng thuốc, bao gồm thuốc y học hiện đại, y học cổ truyền hoặc phối hợp cả hai. Điều này cho thấy nhu cầu điều trị trước đó tương đối phổ biến, tuy nhiên chưa đủ cơ sở xác định các trường hợp này đã điều trị thất bại hoặc kháng trị.

4.2. Đặc điểm triệu chứng cơ năng và chất lượng cuộc sống

Viêm mũi xoang mạn tính là bệnh lý có nhiều biểu hiện lâm sàng, trong đó ngạt/tắc mũi, chảy dịch mũi, đau/áp lực vùng mặt và giảm khứu giác là những triệu chứng đặc trưng. Các triệu chứng kéo dài không chỉ gây khó chịu tại mũi xoang mà còn ảnh hưởng đến giấc ngủ, khả năng tập trung, sinh hoạt và chất lượng cuộc sống của người bệnh [1].

Trong nghiên cứu của chúng tôi, tổng điểm SNOT-22 trung bình trước điều trị là 73,29 ± 6,94 điểm. Trong đó, nhóm triệu chứng liên quan đến mũi có tổng điểm trung bình 30,00 ± 1,48 điểm, nhóm liên quan đến chất lượng cuộc sống đạt 18,78 ± 5,98 điểm, nhóm tai – mặt đạt 13,89 ± 1,72 điểm và nhóm tâm lý đạt 10,62 ± 1,47 điểm. Kết quả này cho thấy bệnh nhân có gánh nặng triệu chứng và ảnh hưởng chất lượng cuộc sống tương đối lớn tại thời điểm tham gia nghiên cứu.

Trong các triệu chứng liên quan đến mũi, nghẹt/tắc mũi có điểm trung bình cao nhất (4,49 ± 0,59 điểm), tiếp theo là cần xì mũi (4,40 ± 0,69 điểm), chảy dịch mũi trước (4,36 ± 0,65 điểm) và giảm mùi/vị giác (4,31 ± 0,51 điểm). Đây là những triệu chứng điển hình của viêm mũi xoang mạn tính và phù hợp với tiêu chuẩn lâm sàng được trình bày trong EPOS 2020 [1]. Tình trạng viêm kéo dài gây phù nề niêm mạc, ảnh hưởng đến sự thông thoáng và dẫn lưu của hệ thống mũi xoang, từ đó làm xuất hiện hoặc gia tăng các triệu chứng ngạt mũi, chảy dịch và giảm khứu giác.

Thang điểm SNOT-22 được sử dụng rộng rãi để đánh giá mức độ triệu chứng và chất lượng cuộc sống của bệnh nhân viêm mũi xoang mạn tính. Hopkins và cộng sự (2009) đã xác nhận giá trị đo lường của thang điểm này trong thực hành lâm sàng [5]. Trong nghiên cứu của chúng tôi, tổng điểm SNOT-22 trước điều trị tương đối cao, cho thấy mức độ ảnh hưởng đáng kể của bệnh đối với đối tượng được khảo sát. Tuy nhiên, kết quả này có thể chịu ảnh hưởng của đặc điểm lựa chọn bệnh nhân và mức độ triệu chứng ban đầu, do đó cần thận trọng khi so sánh trực tiếp với những nghiên cứu có đối tượng khác nhau.

Bên cạnh các triệu chứng tại mũi, bệnh nhân còn xuất hiện những biểu hiện liên quan đến giấc ngủ và sinh hoạt hằng ngày như khó ngủ, thức giấc về đêm, mệt mỏi, giảm tập trung và giảm năng suất làm việc. Trong đó, khó ngủ có điểm trung bình 2,62 ± 0,86 điểm, mệt mỏi 2,44 ± 1,01 điểm và giảm tập trung 2,42 ± 1,05 điểm. Các triệu chứng này cho thấy ảnh hưởng của viêm mũi xoang mạn tính không chỉ giới hạn ở đường hô hấp trên mà còn tác động đến hoạt động thường ngày của người bệnh. Nghiên cứu của DeConde và cộng sự (2014) cũng cho thấy các nhóm triệu chứng thuộc SNOT-22 phản ánh những khía cạnh khác nhau của gánh nặng bệnh tật và có giá trị trong đánh giá tình trạng người bệnh [6].

4.3. Đặc điểm triệu chứng thực thể và triệu chứng theo y học cổ truyền

Kết quả nội soi mũi xoang trước điều trị cho thấy tổng điểm Lund–Kennedy trung bình hai bên mũi là 7,31 ± 1,22 điểm. Trong đó, tình trạng phù nề niêm mạc và dịch tiết chiếm ưu thế, với điểm trung bình lần lượt là 3,40 ± 0,75 và 3,56 ± 0,69 điểm. Phù nề niêm mạc mức 2 điểm gặp ở 75,6% bên trái và 73,3% bên phải; dịch tiết mức 2 điểm gặp ở 80,0% bên trái và 77,8% bên phải. Ngược lại, điểm polyp trung bình hai bên là 0,36 ± 0,61 điểm và không ghi nhận polyp mức 2 điểm.

Các triệu chứng phù nề niêm mạc, tăng tiết dịch và polyp là những biểu hiện thực thể quan trọng của viêm mũi xoang mạn tính. Theo Lund và Kennedy (1995), việc sử dụng thang điểm nội soi giúp lượng hóa tổn thương niêm mạc và theo dõi diễn biến của bệnh một cách có hệ thống [7]. Trong nghiên cứu của chúng tôi, tình trạng phù nề và dịch tiết chiếm tỷ lệ cao, phù hợp với cơ chế viêm kéo dài gây rối loạn chức năng dẫn lưu và vận chuyển dịch nhầy của niêm mạc mũi xoang.

Đáng chú ý, các triệu chứng thực thể có sự tương đồng về mặt biểu hiện với kết quả đánh giá SNOT-22, trong đó nghẹt/tắc mũi và chảy dịch mũi là những triệu chứng cơ năng nổi bật. Tuy nhiên, mức độ tổn thương trên nội soi không phải lúc nào cũng tương ứng hoàn toàn với mức độ khó chịu do người bệnh cảm nhận. Nghiên cứu của DeConde và cộng sự (2016) cho thấy mối tương quan giữa các chỉ số nội soi và mức độ triệu chứng chủ quan còn hạn chế [8]. Vì vậy, việc kết hợp hai thang điểm SNOT-22 và Lund–Kennedy giúp đánh giá đầy đủ hơn đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân viêm mũi xoang mạn tính.

Theo y học cổ truyền, viêm mũi xoang mạn tính thuộc phạm vi chứng Tỵ uyên, Tỵ thất, với các biểu hiện thường gặp như ngạt mũi, chảy dịch mũi, giảm khứu giác và đau đầu. Trong nghiên cứu của chúng tôi, ngạt/tắc mũi tái diễn là triệu chứng thường gặp nhất, chiếm 95,6%, tiếp theo là niêm mạc mũi sưng (93,3%), nước mũi nhớt trong và rêu lưỡi trắng (cùng 88,9%). Ngoài ra, đau đầu âm ỉ và mệt mỏi cùng chiếm 86,7%, gặp lạnh triệu chứng tăng chiếm 84,4%; sợ gió, chất lưỡi nhạt và mạch nhược cùng chiếm 80,0%.

Các biểu hiện trên có những đặc điểm phù hợp với chứng Phế khí hư theo lý luận y học cổ truyền. Khi phế khí hư, chức năng tuyên phát và túc giáng suy giảm, khả năng bảo vệ cơ thể trước ngoại tà bị ảnh hưởng, từ đó có thể xuất hiện tình trạng ngạt mũi tái diễn, nước mũi trong, triệu chứng tăng khi gặp lạnh và mệt mỏi. Tuy nhiên, các triệu chứng này có thể gặp trong nhiều chứng hậu khác nhau. Do đó, việc xác định thể bệnh cần dựa trên tổng hợp tứ chẩn và tiêu chuẩn biện chứng cụ thể, không chỉ căn cứ vào tần suất xuất hiện của từng triệu chứng.

5. KẾT LUẬN

Bệnh nhân viêm mũi xoang mạn tính trong nghiên cứu tại Bệnh viện Y học cổ truyền Bộ Công an chủ yếu là người trung niên và cao tuổi, có thời gian mắc bệnh kéo dài và thường đã có tiền sử sử dụng thuốc. Các triệu chứng cơ năng thường gặp là nghẹt/tắc mũi, chảy dịch mũi và giảm mùi/vị giác nổi bật. Triệu chứng thực thể trên nội soi mũi họng chủ yếu ghi nhận phù nề niêm mạc và dịch tiết. Các dấu hiệu y học cổ truyền thường gặp là ngạt mũi tái diễn, niêm mạc mũi sưng và nước mũi nhớt trong.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Hastan D, Fokkens WJ, Bachert C, et al. Chronic rhinosinusitis in Europe—an underestimated disease. A GA²LEN study. Allergy. 2011;66(9):1216-1223. doi:10.1111/j.1398-9995.2011.02646.x.

2. Fokkens WJ, Lund VJ, Hopkins C, et al. European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps 2020. Rhinology. 2020;58(suppl S29):1-464. doi:10.4193/Rhin20.600.

3. Zhang XH, Sun QJ, Zhao LC, Chen L, Li W. Traditional Chinese medicine in chronic rhinosinusitis: Mechanisms and postoperative recovery. Phytomedicine. 2025;141:156658. doi:10.1016/j.phymed.2025.156658

4. Đỗ Hoàng Quốc Chinh, Nguyễn Thị Khánh Vân. Đặc điểm lâm sàng của bệnh viêm mũi xoang mạn tính ở người lớn tại Bệnh viện Tai Mũi Họng Trung ương. Tạp chí Y học Việt Nam. 2024;539(1B):328-331. doi:10.51298/vmj.v539i1B.9969

5. Hopkins C, Gillett S, Slack R, Lund VJ, Browne JP. Psychometric validity of the 22-item Sinonasal Outcome Test. Clin Otolaryngol. 2009;34(5):447-454. doi:10.1111/j.1749-4486.2009.01995.x.

6. DeConde AS, Mace JC, Bodner T, et al. SNOT-22 quality of life domains differentially predict treatment modality selection in chronic rhinosinusitis. Int Forum Allergy Rhinol. 2014;4(12):972-979. doi:10.1002/alr.21408.

7. Lund VJ, Kennedy DW. Quantification for staging sinusitis. The Staging and Therapy Group. Ann Otol Rhinol Laryngol Suppl. 1995;167:17-21. doi:10.1177/000348949510410s02.

8. DeConde AS, Mace JC, Alt JA, et al. Development of a clinically relevant endoscopic grading system for chronic rhinosinusitis using canonical correlation analysis. Int Forum Allergy Rhinol. 2016;6(5):478-485. PMID: 26678860.