Kỳ 2 – Thành phần hóa học và cách thức khai thác dược liệu cây cúc tần

Cúc tần

Về thành phần hóa học, cúc tần chứa hàm lượng tinh dầu cao, phân bố chủ yếu ở lá và thân non. Trong tinh dầu này có những hợp chất quan trọng như camphor, borneol, limonen và cineol – những chất thường thấy trong nhiều dược liệu có tác dụng tiêu viêm, giảm đau, sát khuẩn. Dưới dạng tinh dầu tự nhiên, các hợp chất này mang lại mùi thơm nhẹ đặc trưng cho cúc tần và cũng chính là cơ sở khoa học giải thích việc dân gian thường dùng lá cúc tần để xông hơi khi bị cảm sốt, nghẹt mũi hoặc đau đầu.

Bên cạnh tinh dầu, cúc tần còn chứa nhiều khoáng chất và dưỡng chất có lợi như sắt, canxi, protein, lipid, xenluloza, caroten và vitamin C. Đây đều là những thành phần góp phần tăng giá trị dinh dưỡng cho cây, hỗ trợ tốt cho cơ thể khi sử dụng trong các món ăn – bài thuốc kết hợp. Đặc biệt, vitamin C và caroten có vai trò tăng sức đề kháng, trong khi protein và khoáng chất giúp bồi bổ cơ thể ở mức độ nhẹ, thích hợp trong các bài thuốc bổ cho người mệt mỏi hoặc suy nhược.

Trong rễ cúc tần, nhà khoa học còn phát hiện sự hiện diện của một số hoạt chất có khả năng ức chế các tác nhân gây sưng viêm ở khớp. Điều này giải thích vì sao nhiều bài thuốc chữa thấp khớp, đau mỏi xương thường sử dụng rễ cúc tần làm thành phần chính. Ngoài ra, các hoạt chất β-sitosterol và stigmasterol cũng được tìm thấy trong cây, có tác dụng hỗ trợ điều trị tiểu đường và trung hòa độc tố của một số loài rắn theo kinh nghiệm dân gian.

Về thời điểm khai thác dược liệu, cúc tần có thể thu hoạch quanh năm nhưng theo kinh nghiệm của nhiều thầy thuốc, mùa hè là lúc cây đạt hàm lượng tinh dầu cao nhất, dưỡng chất dồi dào, thân lá phát triển mạnh, rất thích hợp để lấy làm thuốc. Những bộ phận có thể sử dụng gồm: thân ngọn, lá và rễ. Tùy theo mục đích điều trị mà người dùng có thể sử dụng dạng tươi hoặc khô.

Đối với dạng tươi, cây sau khi thu hái cần được rửa sạch, để ráo rồi sử dụng ngay để giữ nguyên hàm lượng tinh dầu và hoạt chất có tính dễ bay hơi. Dạng tươi thường dùng trong các bài thuốc đắp ngoài, xông hơi hoặc nấu cháo giải cảm.

Nếu muốn bảo quản lâu dài, người ta thường sơ chế thành dạng khô. Cúc tần được rửa sạch, để ráo nước, thái thành từng đoạn ngắn rồi phơi nắng nhẹ hoặc sấy khô ở nhiệt độ ổn định. Khi đạt độ khô vừa phải, dược liệu sẽ được bảo quản trong túi kín, đặt ở nơi khô ráo, thoáng mát để tránh ẩm mốc. Dạng khô giúp người dùng dễ dàng cất trữ và sử dụng dần trong năm mà không lo mất dược tính.

Việc khai thác cúc tần đòi hỏi tuân thủ một số nguyên tắc cơ bản nhằm đảm bảo chất lượng dược liệu. Khi thu hái thân lá, phải chọn những cây khỏe mạnh, không sâu bệnh và thu hoạch vào buổi sáng khi trời khô thoáng. Với rễ, cần đào vào lúc cây phát triển ổn định, đất đủ độ khô để rễ không bị dập nát. Ngoài ra, trong quá trình phơi hoặc sấy, không phơi trực tiếp dưới nắng gắt vì có thể làm giảm tinh dầu và gây biến đổi các hoạt chất tự nhiên.

Từ lâu, cúc tần đã được người dân sử dụng trong nhiều bài thuốc và món ăn chữa bệnh, vì thế việc khai thác dược liệu luôn đi đôi với nhu cầu bảo tồn. Hiện nay, nhiều vườn dược liệu chuyên canh đã trồng và chăm sóc cúc tần theo hướng khoa học, đảm bảo nguồn cung ổn định, chất lượng cao. Điều này không chỉ giúp bảo tồn nguồn gen thực vật quý mà còn thúc đẩy việc phát triển dược liệu bản địa phục vụ y học cổ truyền.

Có thể thấy, thành phần hóa học phong phú cùng khả năng khai thác linh hoạt chính là hai yếu tố cốt lõi tạo nên giá trị dược liệu của cây cúc tần. Những nghiên cứu hiện đại đang tiếp tục mở rộng hướng ứng dụng của loài cây này trong y học và chăm sóc sức khỏe cộng đồng.