Sơn tra - Dược liệu dân dã hỗ trợ tiêu hóa và khí huyết

Sơn tra (tên khoa học: Crataegus pinnatifida hoặc các loài thuộc chi Crataegus) là một loại cây gỗ nhỏ, thường cao 3-6m, thuộc họ Rosaceae (hoa hồng). Sơn tra có tên khác còn gọi là hồng quả, sơn lý hồng, là quả chín, khô của cây sơn tra.

Quả sơn tra là phần được dùng làm thuốc nhiều nhất, có thể dùng tươi hoặc phơi khô bảo quản dài ngày.

Dược liệu sơn tra miếng gọi là "bắc sơn tra", sơn tra dại gọi là "nam sơn tra".

Bắc sơn tra là những miếng cắt ngang, hình tròn, mép thường cong lên, nhăn chun không phẳng. Vỏ ngoài màu đỏ, có vân nhăn nhỏ và các chấm nhỏ màu trắng. Cùi quả màu vàng sẫm hoặc màu nâu nhạt.

Ở mặt cắt ngang có từ 3 đến 5 hạt màu vàng nhạt, có miếng hạt đã bong ra, để lại những lỗ tròn nhỏ, rỗng, có miếng còn thấy rõ ngấn cuống quả ngắn mà nhỏ, hoặc dấu vết của đài hoa lõm sâu vào. Bắc sơn tra có mùi thơm mát, vị chua hơi ngọt, nếu miếng to, vỏ đỏ, cùi dày hạt nhỏ là loại tốt.

Nam sơn tra quả tương đối nhỏ, trông giống hình cầu, đường kính 0,8cm - 1,4cm, có quả đã ép bẹt ra như cái bánh, thường có hạt lòi ra. Bề mặt màu nâu đến nâu đỏ có vân nhỏ và những chấm nhỏ máu trắng xám, chất rắn hạt to, cùi mỏng, màu đỏ nâu. Mùi nhẹ, vị chua, hơi chát. Nam sơn tra cứ quả đều, màu be gụ, chất rắn là loại tốt.

Quả sơn tra chứa nhiều hoạt chất có lợi cho cơ thể như: Tanin, flavonoid, vitamin C, Peptid hoạt tính sinh học, các axit hữu cơ và chất xơ. Những hợp chất này góp phần vào tác dụng chống oxy hóa, tiêu hóa và điều hòa hệ thống tim mạch.

Tác dụng của sơn tra theo Y học cổ truyền

Trong y học cổ truyền, sơn tra được xếp vào vị thuốc có tính ôn, ngọt, chua, quy vào các kinh Tỳ, Vị, Can. Vị thuốc này có nhiều công năng được ghi chép trong các tài liệu cổ lẫn kinh nghiệm dân gian.

Hỗ trợ tiêu hóa

• Tiêu thực, khai vị: tăng cảm giác thèm ăn, làm tiêu thức ăn ứ trệ.

• Giải quyết đầy hơi, khó tiêu.

Người xưa dùng sơn tra phối hợp với mạch nha, bán hạ, cam thảo để trị chướng bụng sau ăn no, ăn không tiêu.

Trong y học cổ truyền, sơn tra được xếp vào vị thuốc có tính ôn, ngọt, chua, quy vào các kinh Tỳ, Vị, Can.

Hỗ trợ hệ tim mạch

• Sơn tra hỗ trợ hoạt động khí huyết, giúp lưu thông mạch máu.

• Cải thiện các triệu chứng hồi hộp, mệt mỏi do khí huyết kém.

Trong phối chế, các bài thuốc dùng sơn tra thường kết hợp với đan sâm, ngưu tất, xích thược để tăng cường dưỡng huyết.

Thanh nhiệt, giải độc nhẹ

Tính chua trong sơn tra có tác dụng: Lợi tiểu nhẹ; Giải cảm mát cơ thể.Nhưng sơn tra không dùng thay thuốc đặc trị trong các rối loạn nặng.

Bồi bổ toàn diện

• Bồi bổ sức khỏe sau ốm, mệt mỏi kéo dài

• Gia tăng miễn dịch, cải thiện hấp thu thức ăn ở người già và trẻ em

Một số bài thuốc dân gian từ sơn tra

Điều trị ăn uống không tiêu

Sơn tra 10g, chỉ thực 6g, trần bì 5g, hoàng liên 2g sắc cùng 6 chén nước, đến khi cạn còn 2 chén là được. Chia thuốc thành ba phần, dùng uống trong ngày.

Điều trị tiêu chảy

Dùng 10g sơn tra tán thành bột mịn, pha cùng nước sôi để uống.

Điều trị tiêu chảy ở trẻ em

Dùng một lượng sơn tra vừa phải để nấu thành siro. Mỗi lần cho trẻ dùng 5 – 10 ml. Mỗi ngày uống 3 lần vào buổi sáng, trưa và tối.

Chữa ợ chua, ợ hơi, ợ nóng

Sử dụng sơn tra sống và sơn tra sao vàng, mỗi vị phân lượng 20g, sắc thành nước dùng uống trong ngày.

Điều trị kiết lỵ mới phát

Dùng 30g sơn tra sắc cùng với nước. Khi gần cạn nước, cho thêm 30g đường mía và tế trà sắc đến khi thu được một hỗn hợp đặc quánh. Sử dụng thuốc khi còn nóng để đạt hiệu quả tốt nhất.

Điều trị kiết lỵ cấp tính và viêm đại tràng cấp tính

Bài 1: Sơn tra (sao cháy sơ qua) 60g trộn đều với 30 ml rượu, sau đó lại sao tiếp xúc cho khô. Cho thêm 200 ml nước, sắc thêm khoảng 15 - 20 phút. Loại bỏ phần bã, chỉ lấy phần nước sắc. Cho thêm 60g gừng tươi và sắc đến khi nước sôi lên lần nữa thì tắt bếp. Dùng uống khi thuốc còn nóng.

Bài 2: Dùng sơn tra 120g (sao cháy), 30g bạch biển đậu hoa sắc với 5 phần nước, đến khi cạn còn 2 phần thì dùng uống. Dùng thuốc khi còn nóng, nếu thuốc nguội, nên hâm nóng lại thuốc trước khi uống để đạt hiệu quả điều trị tốt nhất.

Điều trị bệnh ghẻ

Dùng một lượng vừa đủ Sơn tra khô nấu cùng với nước, dùng tắm hoặc rửa vị trí bệnh ghẻ lở. Nên sử dụng nước thuốc khi còn ấm để đạt hiệu quả tối đa. Tuy nhiên, nên kiểm tra nhiệt độ nước phù hợp để tránh làm bỏng da.

Điều trị thịt tụ lại không tiêu

Dùng sơn tra 120g sắc cùng với một lượng nước vừa đủ, đến khi cạn còn một lượng nước sền sệt thì thì dùng. Tốt nhất nên dùng luôn cả phần bã Sơn tra để đạt hiệu quả điều trị tối đa.

Chữa sán khí thoái vị, dịch hoàn sệ xuống

Sơn tra và hồi hương (sao vàng) mỗi vị 30g đem tán thành bột mịn. Hòa cùng một ít mật ong, làm thành viên hoàn, kích thước to bằng hạt ngô, bảo quản dùng dần.

Mỗi lần dùng 50 viên uống cùng nước sôi để nguội. Dùng thuốc khi bụng đói hoặc trước khi ăn bữa chính.

Chữa huyết áp thấp

Sử dụng sơn tra và ty thế, mỗi vị phân lượng bằng nhau, phơi khô rồi tán mịn. Dùng thuốc với nước sắc của lá ngải cứu.

Sơn tra có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, chữa các bệnh về tiêu hóa.

Chữa đau bụng do ứ trệ sau sinh, kinh nguyệt ứ

Sử dụng 40g sơn tra sắc cùng với một lượng nước vừa đủ. Lọc bỏ phần bã, hòa cùng 25g đường để uống.

Chữa đau bụng, dịch không ra hết ở phụ nữ sau sinh

Sử dụng sơn tra sắc với một lượng nước vừa đủ. Sắc nhỏ lửa đến khi cạn còn hỗn hợp đặc quánh thì hòa cùng một ít đường, dùng uống khi đói hoặc lúc đau bụng.

Điều trị đau lưng, nhức mỏi tay chân ở người cao tuổi

Dùng sơn tra và lộc nhung (nướng) phân lượng bằng nhau tán thành bột mịn. Hòa cùng một ít mật ong sau đó làm thành viên hoàn, kích thước to bằng hạt ngô.

Mỗi lần dùng 50 viên hoàn cùng với rượu ấm, uống 2 lần mỗi ngày trước và sau bữa ăn đều được.

Điều trị Lipid máu cao

Trộn sơn tra và mạch nha cô đặc, mỗi vị phân lượng bằng nhau. Mỗi lần dùng 30g để uống, mỗi ngày uống 2 lần, trước và sau bữa ăn đều được. Thời gian sử dụng, liên tục trong 14 ngày.