Sử quân tử từ cây cảnh trang trí đến dược liệu chữa bệnh trong Y học cổ truyền

Tỳ bà diệp - Dược liệu mát phổi, trị ho, chống nôn trong Y học cổ truyền

Vông vang - dược liệu lợi tiểu, nhuận tràng, giảm đau trong Y học cổ truyền

Sư quân tử

Cây sử quân tử còn được gọi với một số cái tên khác như là quả giun, sử quân, dây giun, quả nấc, mác giáo thun, mạy lăng cường. Cây có tên khoa học là Fructus Quisqualis Indica L, nó thuộc họ Bàng (Combretaceae).

Đây là một loại dây leo có lá mọc đối, đơn, nguyên. Hoa sử quân tử có hình ống, mọc thành từng chùm ở kẽ lá hoặc ở phần ngọn cành. Quả sử quân tử có hình trái xoan, đầu trên nhọn, còn dưới hơi tròn. Khi chín quả có màu nâu sẫm, mặt cắt ngang quả hình sao 5 cánh.

Trong quả chứa một hạt hình thoi, vỏ màu nâu sẫm, dễ bóc, phần nhân bên trong mềm có màu vàng, vị ngọt, không mùi.

Sử quân tử dược liệu là phần nhân hạt. Sau khi thu hái quả vào tháng 9-10, loại bỏ phần vỏ, lấy nhân bên trong sao thơm hoặc để cả vỏ giã nát. Cách bào chế khác là ngâm phần nhân trong nước qua đêm, sau đó sao vàng, bỏ lớp màng bên ngoài. Bảo quản dược liệu ở nơi khô ráo, tránh ánh nắng.

Sử quân tử thường được nhiều gia đình trồng làm cây cảnh vì có hoa rất đẹp. Ảnh internet

Truyền thuyết về sư quân tử

Đằng sau ý nghĩa của hoa sư quân tử là cả một giai thoại khá đặc biệt. Hẳn những ai quen thuộc với lịch sử Trung Quốc đã từng nghe đến cái tên Lưu Bị. Và câu chuyện về hoa sư quân tử lại bắt nguồn từ con trai ông – Lưu Thiện.

Ngày còn bé, Lưu Thiện đột nhiên mắc phải một chứng bệnh lạ. Loại bệnh này dường như vô phương cứu chữa. Khi mắc căn bệnh này, da của cậu bé lúc nào cũng xanh xao, tái nhợt và bụng thì căng to và trương phình như trống. Cậu bé chỉ đòi ăn duy nhất gạo sống. Những thực phẩm khác cậu lại chẳng mảy may quan tâm.

Lưu Bị đã đi khắp nơi tìm các vị thuốc từ Bắc tới Nam, mời những thầy lang giỏi nhất với mong muốn chữa trị dứt điểm cho con trai. Song, căn bệnh lạ này vượt ngoài tầm hiểu biết của họ. Vì thế, Lưu Thiện cứ bị giày vò một thời gian dài.

Vào một ngày nọ, Lưu Thiện bắt gặp một loài cây có hoa sặc sỡ, mùi hương nồng nàn quyến rũ và đặc biệt, quả của loài cây đó lại kích thích cảm giác thèm ăn nơi cậu. Vì thế, cậu đã hái nó và ăn. Lúc thứ quả đó trôi vào dạ dày, Lưu Thiện lập tức tiêu chảy và nôn mửa rất nhiều, bụng quặn đau.

Lưu Bị trông thấy cảnh tượng đó, lòng đau xót vô cùng. Ông vội vàng tìm thầy lang chữa bệnh cho con trai. Thế nhưng, khi thầy lang đến nơi thì Lưu Thiện đã hết hẳn những biểu hiện dữ dội trước đó và đi ngoài thải ra rất nhiều giun trong bụng.

Sau sự kiện đó, Lưu Thiện không còn những biểu hiện của căn bệnh quái lạ trước kia nữa. Cậu cũng bắt đầu tiếp nhận những loại cao lương mỹ vị khác. Lưu Thiện trở lại bình thường nhờ thứ quả dại kỳ lạ kia. Vì thế, dân gian đã đặt tên cho loài cây này là hoa “Sử quân tử” – ngụ ý có nghĩa là loài cây mà con trai Lưu Sứ quân ăn đầu tiên.

Sử quân tử nhân thường được dùng để kích thích tiêu hóa, trị cam tích và nhiễn giun sán. Ảnh internet

Công dụng của sư quân tử

Theo Y học cổ truyền

Sử quân tử có vị ngọt, tính ôn, không độc, quy vào kinh đại trường, tỳ và vị.

Tác dụng: Trừ thấp nhiệt, sát trùng, tiêu thực, kiện tỳ vị và tiêu tích.

Chủ trị: Cam tích ở trẻ em, sát trùng và chữa khỏi chứng tả lỵ, tiểu tiện đục, cải thiện tỳ vị, chữa các bệnh lở và ngứa ở trẻ em, nhiễm giun đũa, đau bụng, ăn không tiêu…

Theo y học hiện đại

Tác dụng diệt giun

Muối kali của acid quisqualic chiết từ nhân hạt cho tác dụng diệt giun mạnh so với một số vị thuốc Đông y khác cũng có tác dụng này như bách bộ, quán chúng, hắc sửu, lôi toàn, xuyên luyện tử, ô dược, bạch sửu...

Độc tính

Trong thí nghiệm tiêm dưới da dung dịch nước sắc sử quân tử trên chuột, xuất hiện hiện tượng chuột mỏi mệt, hô hấp chậm lại và không đều, sau đó toàn thân co quắp, ngưng thở và chết nhưng tim vẫn còn co bóp nhẹ.

Tác dụng chống oxy hoá

Theo nghiên cứu của Shah A vào năm 2019, cho thấy chiết xuất từ hoa sử quân tử có tác dụng chống oxy hóa mạnh. Bên cạnh đó, chiết xuất từ rễ, thân và lá cây cũng có tác dụng tương tự nhưng yếu hơn.

Tác dụng trị nấc

Nhân hạt sử quân tử đã lột bỏ màng và cắt bỏ đầu dùng sống hoặc sắc uống có thể giảm nấc.

Sử quân tử dược liệu là phần nhân hạt. Ảnh internet

Bài thuốc chữa bệnh từ sư quân tử

Trị chứng đau nhức răng: Đem 10 quả sử quân tử đi đập nát, thêm 1 bát nước đun sôi vào, tiếp tục giữ nhiệt độ sôi trong vòng 15 phút. Ngậm nước này, có thể vừa nuốt vừa ngậm, cơn đau sẽ giảm.

Trị giun, tiêu tích: Sử quân tử nhục sao vàng. Người lớn mỗi lần 10-20 hạt; trẻ em mỗi tuổi 1,5 hạt nhưng không quá 20 hạt. Ăn trước khi đi ngủ, mỗi ngày 1 lần, ăn liền trong 3 ngày. Sau khi ăn 2-3 giờ, nên uống 1 liều thuốc tẩy. Trị giun đũa ở ruột.

Hoặc sử quân tử 12g, hạt cau 12g, chỉ xác 12g, vỏ xoan 12g, ô mai 4g, quảng mộc hương 8g. Sắc uống. Trị giun chui ống mật gây bụng trên đau thắt.

Trị lở ngứa ở mặt và đầu: Chuẩn bị sử quân tử nhân một lượng vừa đủ. Đem dược liệu ngâm với 1 ít dầu thơm trong 4 – 5 ngày. Uống dầu thơm này 1 lần/ ngày trước khi đi ngủ.

Trị trùng nha đông thống (đau nhức răng): Sử quân tử một lượng vừa đủ. Sắc lấy nước và ngậm.

Trị trẻ nhỏ bị cam tích và tỳ hư: Dùng nhục đậu khấu, mạch nha và sử quân tử mỗi thứ 20g, tân lang 20 trái, thần khúc và hoàng liên mỗi thứ 400g, mộc hương 80g. Đem dược liệu tán bột, làm thành viên. Mỗi lần dùng 4g uống với nước ấm, ngày dùng 2 lần. Nếu dùng cho trẻ dưới 1 tuổi nên giảm bớt liều lượng.

Trị trẻ nhỏ bị tiêu chảy, ăn uống kém, bụng đầy: Chuẩn bị trần bì 6g, cam thảo 4g, kha tử và sử quân tử mỗi thứ 12g và hậu phác 8g. Sắc uống mỗi ngày.

Trị chứng táo bón, nhiễm sán và giun kim: Dùng hoàng cầm, sử quân tử và đại hoàng mỗi thứ 8g, cam thảo 4g, tân lang và thạch lựu bì mỗi thứ 12g. Đem các dược liệu tán thành bột mịn, mỗi lần dùng 12g. Nếu dùng cho trẻ nhỏ nên giảm liều lượng.

Trị giun cho người lớn và trẻ nhỏ: Sử quân tử (sao vàng). Người lớn dùng 10 – 20 quả/ lần, trẻ nhỏ dùng ít hơn. Nên ăn trước khi ngủ và dùng liên tục trong vòng 3 ngày.

Chữa trẻ nhỏ nhiễm giun bị chân tay phù, hư thũng mặt: Sử quân tử 40g. Đập bỏ vỏ, lấy nhân bên trong tẩm với mật và nướng lên. Sau đó tán thành bột, mỗi lần dùng 4g uống cùng với nước cơm.

Kích thích tiêu hóa ở trẻ nhỏ: Sử quân tử nhân, sao cho vàng và thơm. Tán bột dược liệu, sau đó dùng thóc ngâm cho nảy mầm và đem sao vàng. Cho tất cả vào tán nhỏ và sấy khô, thêm đường và đóng thành bánh.

Lưu ý khi dùng sư quân tử

Dùng chung Sử quân tử với nước trà xanh có thể gây buồn nôn, choáng đầu, tiêu chảy, nấc và nôn mửa. Vì vậy khi đang dùng dược liệu này không nên uống nước trà.

Không dùng thức ăn nóng khi đang điều trị bằng Sử quân tử do tính chất kiêng kỵ.

Không dùng thuốc cho người tỳ vị hư hàn và không có trùng tích.

Trước khi dùng, cần phải lột bỏ lớp vỏ nhân hạt.

Dược liệu sử quân tử có thể điều trị chứng nhiễm giun sán và cam tích. Tuy nhiên nếu thiếu thận trọng khi sử dụng, bạn có thể bị tiêu chảy, buồn nôn, nôn mửa,… Do đó trước khi áp dụng bài thuốc từ dược liệu này, bạn nên thăm khám và hỏi ý kiến của bác sĩ.