Thạch lựu: Dược liệu có nhiều tác dụng chữa bệnh

Cây thạch lựu là cây gì?

Cây thạch lựu là còn được gọi là tháp lựu hoặc lựu, có tên khoa học là punica granatum và tên dược là pericarpium punicae granati. Đây là một vị thuốc quý trong đông y, cả vỏ cây, rễ cây và quả đều có tác dụng dược lý đa dạng và được sử dụng trong nhiều bài thuốc Y Học Cổ Truyền như giun sán, sa trực tràng, tiêu chảy, viêm họng, ho lâu ngày, viêm amidan hay chảy máu chân răng.

Cây thạch lựu có nguồn gốc từ tây á, tuy nhiên hiện nay thì được di thực và trồng ở nhiều nơi trên thế giới. Tại Việt Nam, thạch lựu được trồng để lấy quả hoặc làm cảnh.

Cây thạch lựu là một loài thực vật thân nhỏ có chiều cao từ 4-6 mét. Vỏ cây thạch lựu sần sùi có màu nâu xám, một số cành cây có thể có gai. Rễ hóa gỗ, hình trụ, vỏ rễ có màu nâu đỏ và bên trong có màu vàng nhạt hình trụ. Lá nguyên đơn, mọc đối xứng nhau. Mặt lá bóng nhẵn và mỏng, cuống lá ngắn. Hoa mọc đơn độc hoặc mọc thành nhiều cụm ở ngọn cành. Mỗi hoa có 5-6 cánh màu đỏ chói hoặc trắng nhị bầu. Quả thạch lựu có hình cầu màu cam hoặc đỏ, kích thước to bằng nắm tay. Bên trong quả thạch lựu lại được chia thành nhiều vách ngăn và chứa nhiều hạt, vỏ hạt mềm mỏng. Quả lựu có thể được sử dụng ăn như một trái cây thông thường. Vỏ quả thạch lựu được gọi là thạch lựu bì được sử dụng làm dược liệu. Vỏ rễ và vỏ cây cũng có thể được sử dụng để làm thuốc nhưng ít phổ biến hơn.

Dược liệu từ vỏ thân và rễ thạch lựu thường được thu hái quanh năm. Đối với quả và vỏ của quả thì thu hoạch vào tháng 6-7 hàng năm. Sau khi đào để lấy rễ rồi rửa sạch bóc lấy vỏ, phơi khô hoặc sấy. Vỏ quả lấy khi còn tươi, sau đó màng trong rồi đem thái nhỏ và sấy cho khô. Nếu sử dụng vỏ khô thì đem rửa sạch rồi lấy thìa cạo bỏ lớp màng trong, sau đó đồ cho vỏ mềm, thái mỏng và đem sao qua để sử dụng dần. Cần bảo quản thạch lựu dược liệu ở nơi thoáng mát, không để quá 2 năm.

Cây thạch lựu là cây gì?

Cây thạch lựu có tác dụng gì?

Thành phần hóa học

Trong cây thạch lựu có chứa rất nhiều thành phần hóa học khác nhau góp phần tạo nên một vị thuốc quý bao gồm:

Vỏ quả thạch lựu có chứa acid betulic, granatin, acid ursolic và isoquercetin.

Vỏ rễ cây thạch lựu có chứa 2% tannin và alkaloid là từ 0,5-0,7% (trong đó alkaloid phân lập nhận thấy một số hoạt chất như pelletierin, methyl pelletierin, pseudopelletierin, pelletierin và isopelletierin.

Vỏ thân có chứa pelletierin và một số alkaloid khác nhưng có hàm lượng thấp hơn so với vỏ rễ.

Dịch quả có chứa maltose, glucose, acid malic và acid citric.

Tuy nhiên, tỷ lệ các thành phần hóa học có trong cây thạch lựu có thể thay đổi phụ thuộc vào điều kiện sống, cách chăm sóc và phương pháp bào chế cũng như bảo quản dược liệu.

Tác dụng theo Y Học Cổ Truyền

Những công dụng của cây thạch lựu dựa trên Y Học Cổ Truyền bao gồm:

Vỏ quả thạch lựu có tác dụng chỉ huyết, chỉ tả, sáp trường và khu trùng. Chủ trị chứng lỵ mãn tính, tả lâu ngày, chảy máu âm đạo hoặc tử cung, sa trực tràng, đau bụng do nhiễm giun sán, lòi dom và có máu trong phân.

Vỏ rễ và vỏ thân có tác dụng trừ sán và sát trùng: thường được sử dụng trong điều trị nhiễm giun sán. Ngoài ra, vỏ rễ còn có công dụng tương tự thạch lựu bì nhưng tác dụng sát trùng mạnh hơn nên thường được lựa chọn để điều trị đau bụng do nhiễm khuẩn.

Quả thạch lựu có tác dụng sinh tân tăng cường thủy dịch trong cơ thể, chỉ khát. Nếu sử dụng quả lựu chua thì có thêm công dụng làm săn niêm mạc ruột, cầm máu, hoạt tả. Thường được sử dụng để điều trị chứng đau bụng do nhiễm ký sinh trùng, kiết lỵ lâu ngày, khí hư, ỉa chảy, đới hạ và băng lậu.

Cây thạch lựu có tác dụng gì?

Tác dụng theo Y Học Hiện Đại

Công dụng kháng khuẩn: thạch lựu dược liệu có tác dụng ức chế trực khuẩn mủ xanh, trực khuẩn lỵ, phẩy khuẩn tả, tụ cầu vàng, vi khuẩn lao, liên cầu khuẩn, virus cúm và một số loại nấm gây bệnh ở người.

Công dụng chống ký sinh trùng: trong vỏ quả thạch lựu có chứa một hoạt chất có tên là pelletierine có công dụng ức chế giun móc.

Tác dụng ức chế tế bào ung thư: những thành phần chống oxy hóa trong quả thạch lựu có tác dụng ức chế quá trình tăng trưởng của các tế bào ung thư.

Tác dụng đối với tim mạch: nước ép từ quả thạch lựu có tác dụng làm giảm nồng độ cholesterol và tăng cường lưu lượng tuần hoàn máu trong động mạch vành. Do vậy, quả thạch lựu có tiềm năng sử dụng để phòng ngừa và điều trị chứng đau thắt ngực do thiếu máu cơ tim.

Tác dụng đối với da: tannin trong thạch lựu có tác dụng làm săn da và sát trùng kháng khuẩn mạnh.

Độc tính: sử dụng alkaloid trong thạch lựu với liều lượng cao liên tục có thể gây chứng ngưng thở và trong thực nghiệm có thể làm chết súc vật. Nếu sử dụng liều thấp hơn có thể gây mệt mỏi, cảm giác châm chích, chóng mặt, đau đầu, giật đùi, và rối loạn thị giác,... Bên cạnh đó, sử dụng liều cao có thể gây tiêu chảy, hoa mắt, chóng mặt, buồn ngủ, đau đầu, nôn mửa và giãn đồng tử.

Tác dụng chống viêm mạn tính: thạch lựu là một trong những loại trái cây có chứa hàm lượng chất chống oxy hóa dồi dào. Theo một số nghiên cứu khoa học cho thấy thạch lựu có tác dụng ngăn ngừa hiện tượng viêm mãn tính, từ đó giúp giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh đái tháo đường type 2, ung thư, Alzheimer,...

Tác dụng phòng ngừa ung thư tuyến tiền liệt: những chiết xuất từ quả thạch lựu có tác dụng làm chậm và tiêu diệt các tế bào ung thư tiền liệt tuyến.

Tác dụng hạ huyết áp: sử dụng nước ép thạch lựu thường xuyên có thể giúp ổn định huyết áp và hạ huyết áp đáng kể.

Hỗ trợ điều trị viêm khớp: những hợp chất chống oxy có trong quả thạch lựu ví dụ như quercetin, acid punic, punicalagins có thể kiểm soát được hiện tượng viêm ở khớp và hạn chế những triệu chứng đau nhức.

Hỗ trợ điều trị rối loạn cương dương: thạch lựu có tác dụng hỗ trợ điều trị rối loạn cương dương do giảm lưu lượng máu. Theo ý kiến của nhiều chuyên gia, quả thạch lựu có thể làm giãn mạch và thúc đẩy tuần hoàn máu tới dương vật.

Tác dụng chống nấm: hợp chất thực vật trong quả thạch lựu có tác dụng chống lại các hoạt động của một loại vi nấm gây nhiễm trùng âm đạo, da hoặc dạ dày đó là nấm candida albicans.

Bài thuốc từ thạch lựu

Bài thuốc từ thạch lựu

Chữa nổi mày đay, mẩn ngứa do nhiệt: Vỏ quả lựu tươi, ké đầu ngựa, bèo cái, bồ công anh, thổ phục linh, hà thủ ô, mỗi loại 12g xác ve sầu, mã đề, cam thảo đất, mỗi thứ 8g. Cho tất cả vào nồi ngâm với 750ml nước trong 15 phút, sắc còn 200 ml, chia 2 lần uống trước bữa ăn. Mỗi liệu trình 3-5 ngày.

Chữa viêm tiền liệt tuyến: Hoa lựu tươi 30g nấu canh với thịt lợn ăn hàng ngày.

Trị ho do nhiễm lạnh: Hoa lựu trắng tươi 24 bông, đường phèn 15g. Cho tất cả vào nồi ngâm với 500ml nước trong 15 phút, sắc còn 150ml, chia 2 lần uống trước khi đi ngủ. Mỗi liệu trình 7-10 ngày

Tẩy giun kim, giun đũa, giun tóc: Vỏ quả lựu 15g; binh lang (hạt cau già) 10g. Sắc 3 lần rồi cô lại còn 100ml, thêm đường đủ ngọt (20g). Uống vào buổi tối trước khi đi ngủ (sau khi ăn 3 giờ), liên tục trong 3 ngày.

Chữa chảy máu cam: Hoa lựu 6g, rửa sạch cho 250ml nước, sắc còn 100ml, chia 2 lần uống trong ngày. Mỗi liệu trình 5-7 ngày.

Chữa miệng hôi, viêm amiđan: Quả lựu sắc lấy nước đặc, ngậm và nuốt từ từ, nhiều lần trong ngày.

Chữa bỏng nhẹ: Thạch lựu hoa hoặc thạch lựu bì, lượng vừa đủ, sấy khô tán bột, trộn với dầu vừng bôi vào nơi tổn thương.

Chữa kiết lỵ lâu ngày, đại tiện ra máu: Quả lựu tươi 1-2 quả, để cả vỏ, đập nhỏ, sắc nước uống nhiều lần, uống trong ngày.

Hoặc: Quả lựu nướng khô, nghiền bột mịn, bảo quản nơi khô ráo; ngày uống 3 lần, mỗi lần 12g, chiêu thuốc bằng nước cơm hoặc cháo loãng.

Hỗ trợ chức năng tiêu hóa, trị tiêu chảy: Quả lựu tươi 2 trái, bóc bỏ vỏ sắc với 500ml nước, đun nhỏ lửa cho cạn còn 150ml, thêm mật ong vừa đủ. Chia ra 2-3 lần uống trong ngày.

Chữa tiểu són, tiểu rắt, tiểu không tự chủ: Quả lựu sao tồn tính (bên ngoài cháy đen, bên trong vẫn giữ nguyên chất), tán bột; ngày uống 3 lần, mỗi lần dùng 6g, hòa với nước ấm.

Chữa loét miệng, nhiệt miệng: Quả lựu sao tồn tính (bên ngoài cháy đen, bên trong vẫn giữ nguyên chất), tán thành bột mịn, bôi vào nơi tổn thương.

Chữa thoát giang (sa trực tràng): Thạch lựu bì, thiên căn, mỗi vị 10g, sắc uống trong ngày.

Thuốc dùng ngoài: Thạch lựu hoa hoặc thạch lựu bì 30g, phèn chua một chút, sắc kỹ rồi cho thêm một ít bột ngũ bội tử sao, ngâm hậu môn hàng ngày.

Trị tiêu chảy: Thạch lựu bì 5g, sơn tra 10g. 2 vị nghiền bột mịn, chia thành 2 phần uống với nước ấm. Có thể thêm đường cho dễ uống.

Hỗ trợ điều trị bệnh sỏi thận: Rễ lựu 30g, kim tiền thảo 30g, sắc nước uống trong ngày.

Trị viêm nhiễm ngoài da lở loét chảy mủ: Lá lựu, sấy khô, nghiền thành bột mịn, rắc vào nơi tổn thương.

Chữa phế ung (áp-xe phổi): Thạch lựu hoa 6g, ngưu tất 6g, nhẫn đông đằng 15g, bách bộ 9g, bạch cập 30g, đường phèn 30g, sắc nước uống.

Lưu ý

Một số lưu ý khi sử dụng thạch lựu trong điều trị bệnh bao gồm:

Không sử dụng rễ lựu cho những người thực tà, trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai hay người có sức khỏe yếu.

Vỏ rễ thạch lựu có tính độc nên tránh sử dụng cho những người có vấn đề về dạ dày.

Tránh sử dụng củ cải trong thời gian dùng các bài thuốc từ thạch lựu để điều trị bệnh.

Không dùng đồng thời các vị thuốc điều trị tăng huyết áp với thạch lựu dược liệu, nếu có ý định sử dụng thì cần tham khảo ý kiến của bác sĩ Y Học Cổ Truyền.

Không sử dụng độc vị thạch lựu bì cho những trường hợp mắc lỵ mới phát.

Tóm lại, thạch lựu là một vị thuốc quý có nhiều công dụng hữu ích trong quá trình điều trị các bệnh lý thường gặp. Tuy nhiên, trong vỏ rễ và vỏ thân của thạch lựu có tính độc do vậy trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc nào cần tham khảo ý kiến của bác sĩ Y Học Cổ Truyền để được tự vấn và có biện pháp can thiệp kịp thời. Ngoài ra, khi có dấu hiệu bị ngộ độc thì cần tới ngay cơ sở y tế để được can thiệp kịp thời.