Xạ Đen Và Tiềm Năng Chống Ung Thư Qua Các Nghiên Cứu Trong Nước Và Quốc Tế

Phương pháp: Tổng quan tường thuật có định hướng, tra cứu các công trình đến ngày 30/9/2026 trên PubMed/MEDLINE, PubMed Central, Crossref, ScienceDirect, các tạp chí khoa học Việt Nam và cơ sở dữ liệu thực vật học quốc tế. Các từ khóa chính gồm “xạ đen”, “Ehretia asperula”, “Celastrus hindsii”, “cancer”, “anticancer”, “cytotoxicity”, “tumor” và “clinical trial”. Bằng chứng được phân tầng theo nghiên cứu hóa thực vật, thử nghiệm in vitro, động vật và lâm sàng.

Kết quả: Hai loài E. asperula và C. hindsii khác nhau về phân loại, hình thái và dấu vân tay hóa học, vì vậy không thể chuyển giao trực tiếp kết quả nghiên cứu từ loài này sang loài kia. Công trình K10 năm 1999 của GS.TSKH Lê Thế Trung và cộng sự là dấu mốc nghiên cứu trong nước, nhưng công bố gốc ghi đối tượng là C. hindsii và mô tả kết quả bước đầu. Đối với E. asperula, cao chiết thân và lá cùng một số hợp chất phenolic như methyl caffeate, oresbiusin B, methyl rosmarinate và một dẫn chất phenoxyphenyl mới đã thể hiện độc tính trên một số dòng tế bào ung thư gan, phổi, cổ tử cung, vú và sarcoma cơ vân. Đối với C. hindsii, các alcaloid sesquiterpen, triterpen, diphenylpropan và cao giàu flavonoid cũng có hoạt tính gây độc tế bào in vitro. Tuy nhiên, cường độ tác dụng thay đổi lớn theo loài, bộ phận dùng, nguồn nguyên liệu, dung môi, phân đoạn và dòng tế bào. Chưa xác định được thử nghiệm lâm sàng đối chứng ở người chứng minh hiệu quả điều trị ung thư của riêng E. asperula hoặc C. hindsii.

Kết luận: Xạ đen là nguồn nguyên liệu tiềm năng cho nghiên cứu phát triển hoạt chất chống ung thư, nhưng bằng chứng hiện nay chủ yếu ở mức tiền lâm sàng, phần lớn là thử nghiệm tế bào. Cách diễn đạt phù hợp là “có hoạt tính gây độc hoặc ức chế một số dòng tế bào ung thư in vitro”, chưa đủ cơ sở để khẳng định “điều trị ung thư” ở người. Cần chuẩn hóa danh pháp, định danh bằng mẫu tiêu bản và DNA mã vạch, chuẩn hóa cao chiết, đánh giá dược động học, độc tính dài hạn, mô hình khối u động vật và thử nghiệm lâm sàng có đối chứng.

Từ khóa: xạ đen; Ehretia asperula; Celastrus hindsii; ung thư; độc tính tế bào; dược liệu; tổng quan bằng chứng.

ABSTRACT

Objective: To synthesize Vietnamese and international evidence on the phytochemistry, anticancer activity, and clinical readiness of medicinal plants commonly called “Xa den”, while clarifying the taxonomic confusion between Hoa Binh Xa den (Ehretia asperula Zoll. & Moritzi) and Celastrus hindsii Benth.

Methods: A focused narrative review was conducted for studies available through 30 September 2026 in PubMed/MEDLINE, PubMed Central, Crossref, ScienceDirect, Vietnamese scientific journals, and international botanical databases. Search terms included “Xa den”, “Ehretia asperula”, “Celastrus hindsii”, “cancer”, “anticancer”, “cytotoxicity”, “tumor”, and “clinical trial”. Evidence was mapped across phytochemical, in vitro, animal, and human research.

Results: E. asperula and C. hindsii are taxonomically and chemically distinct; therefore, findings from one species cannot be directly attributed to the other. The 1999 K10 study by Professor Le The Trung and colleagues was a landmark Vietnamese investigation, but the original report identified the material as C. hindsii and described preliminary findings. Extracts and phenolic constituents of E. asperula, including methyl caffeate, oresbiusin B, methyl rosmarinate, and a newly identified phenoxyphenyl derivative, showed cytotoxicity against selected liver, lung, cervical, breast, and rhabdomyosarcoma cell lines. Sesquiterpene alkaloids, triterpenes, diphenylpropanes, and flavonoid-rich extracts of C. hindsii also demonstrated in vitro cytotoxic activity. Effect sizes varied substantially with species, plant part, geographic origin, extraction method, fraction, concentration, and cell line. No controlled human clinical trial was identified that established anticancer efficacy for either species.

Conclusion: Xa den represents a promising source for anticancer lead discovery, but current evidence remains predominantly preclinical and mostly cell-based. Available data support the statement that certain extracts or compounds have in vitro cytotoxic activity; they do not establish that Xa den treats cancer in humans. Botanical authentication, extract standardization, pharmacokinetic and long-term toxicology studies, animal tumor models, and controlled clinical trials are priorities.

Keywords: Ehretia asperula; Celastrus hindsii; cancer; cytotoxicity; medicinal plant; evidence review.

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Xạ đen là một dược liệu quen thuộc trong kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của người dân Việt Nam, đặc biệt tại Hòa Bình và một số tỉnh miền núi phía Bắc. Dược liệu thường được dùng dưới dạng nước sắc hoặc trà với mục đích hỗ trợ sức khỏe, bệnh gan, viêm và các bệnh có khối u. Chính từ nền tảng sử dụng dân gian này, nhiều công trình hóa thực vật và dược lý đã tìm kiếm các hợp chất có khả năng chống oxy hóa, chống viêm và gây độc tế bào ung thư.

Tuy nhiên, khi đánh giá giá trị chống ung thư của xạ đen, trở ngại đầu tiên không phải là cơ chế phân tử mà là định danh loài. Trong tài liệu Việt Nam và quốc tế, tên “xạ đen” từng được gắn cho C. hindsii thuộc họ Dây gối (Celastraceae), trong khi nhiều nghiên cứu thực vật học gần đây xác định xạ đen Hòa Bình là E. asperula thuộc họ Vòi voi theo nghĩa rộng (Boraginaceae; một số hệ thống tách thành Ehretiaceae). Hai loài đều là tên khoa học được chấp nhận, nhưng thuộc hai họ khác nhau và có hồ sơ hóa học khác nhau [1-4].

Sự nhầm lẫn danh pháp làm nảy sinh nguy cơ kép: một mặt, kết quả tốt của C. hindsii có thể bị gán cho E. asperula; mặt khác, nguyên liệu thương mại có thể không đồng nhất, khiến hiệu lực và an toàn không dự đoán được. Vì vậy, một bài tổng quan khoa học về xạ đen cần trả lời ba câu hỏi: dược liệu nào đã được nghiên cứu; bằng chứng đang ở nấc nào của thang phát triển thuốc; và kết luận nào có thể, hoặc chưa thể, chuyển sang thực hành lâm sàng.

Mục tiêu của bài viết là tổng hợp bằng chứng trong nước và quốc tế về hoạt tính chống ung thư của E. asperula và C. hindsii, phân tích độ mạnh và hạn chế của các kết quả, đồng thời đề xuất định hướng nghiên cứu và thông tin sử dụng an toàn, khách quan.

2. PHƯƠNG PHÁP TỔNG QUAN

Bài viết được thực hiện theo phương pháp tổng quan tường thuật có định hướng và lập bản đồ bằng chứng. Nguồn tra cứu gồm PubMed/MEDLINE, PubMed Central, Crossref, ScienceDirect, các tạp chí khoa học Việt Nam có phản biện và cơ sở dữ liệu thực vật học Plants of the World Online. Thời điểm kết thúc cập nhật là ngày 30/9/2026.

Các tổ hợp từ khóa tiếng Việt và tiếng Anh gồm “xạ đen”, “xạ đen Hòa Bình”, “Ehretia asperula”, “Celastrus hindsii”, “phytochemistry”, “cytotoxicity”, “anticancer”, “antitumor”, “apoptosis”, “toxicity” và “clinical trial”. Ưu tiên các nghiên cứu có định danh loài, nêu rõ bộ phận dùng, dung môi hoặc hợp chất thử, mô hình tế bào và chỉ số định lượng như IC50 hoặc ED50. Các nội dung quảng cáo, thông tin không dẫn nguồn và suy diễn từ hoạt tính chống oxy hóa sang hiệu quả điều trị ung thư bị loại khỏi phần kết luận.

Mức độ bằng chứng được phân thành: (1) định danh và hóa thực vật; (2) thử nghiệm hóa học hoặc in vitro; (3) nghiên cứu trên động vật mang khối u và dược động học; (4) thử nghiệm lâm sàng ở người. Do số lượng nghiên cứu không đồng nhất, phương pháp và mẫu thử rất khác nhau, bài viết không thực hiện gộp định lượng.

3. KẾT QUẢ TỔNG QUAN

Cây Xạ đen (Bách Giải, Thanh Giang Đằng - Ehretia asperula Zoll. et & Moritzi)

Celastrus hindsii Benth- Dây gối Ấn Độ

3.1. Danh pháp là điều kiện tiên quyết để đọc đúng bằng chứng

Plants of the World Online công nhận E. asperula Zoll. & Moritzi và C. hindsii Benth. là hai loài riêng biệt [1,2]. Nghiên cứu sử dụng các vùng trình tự ITS1, matK và trnL-trnF đã củng cố vị trí hệ thống của E. asperula và đề xuất ITS1 làm mã vạch phù hợp cho định danh [3]. Năm 2024, so sánh trực tiếp mẫu C. hindsii và E. asperula thu hái tại Hòa Bình cho thấy khác biệt về hình thái, cấu tạo, định tính nhóm chất, sắc ký lớp mỏng và sắc ký lỏng hiệu năng cao [4].

Kết quả năm 2026 trên các quần thể E. asperula tại Hòa Bình, Đồng Nai và Vĩnh Phúc cho thấy trình tự ITS1 không khác biệt đáng kể, nhưng hàm lượng phenolic toàn phần, flavonoid và acid rosmarinic thay đổi theo nguồn thu hái; mẫu Hòa Bình có hàm lượng cao nhất trong khảo sát đó [5]. Điều này cho thấy định danh đúng loài mới chỉ là bước đầu; vùng trồng, mùa vụ, bộ phận dùng và quy trình chiết vẫn có thể làm biến đổi đáng kể chất lượng dược liệu.

3.2. Bằng chứng chống ung thư của Ehretia asperula

Năm 2018, Vũ Thị Nguyệt và cộng sự khảo sát cao chiết thân E. asperula trên các dòng tế bào ung thư. Phân đoạn n-hexane thể hiện IC50 lần lượt 28,3 µg/mL trên Hep-G2, 14,42 µg/mL trên MCF-7 và 18,59 µg/mL trên HeLa. Các phân đoạn methanol, ethyl acetate và nước có tác dụng trên MCF-7 với IC50 tương ứng 16,45; 13,4 và 39,78 µg/mL. Trong số các hợp chất phân lập, methyl caffeate có IC50 2,83 µg/mL trên Hep-G2, 3,38 µg/mL trên HeLa và 4,4 µg/mL trên MCF-7; oresbiusin B đạt IC50 9,89 µg/mL trên Hep-G2 [6]. Đây là kết quả đáng chú ý về sàng lọc hoạt chất, nhưng vẫn chỉ phản ánh độc tính tế bào trong điều kiện nuôi cấy.

Một nghiên cứu khác trên cao cồn lá E. asperula thu tại Hòa Bình ghi nhận IC50 114,55 ± 2,24 µg/mL đối với dòng ung thư vú bộ ba âm tính MDA-MB-231 [7]. Giá trị này cho thấy hoạt tính yếu hơn rõ rệt so với một số phân đoạn hoặc hợp chất tinh sạch ở nghiên cứu trước. Sự khác biệt có thể liên quan đến bộ phận dùng, nồng độ hoạt chất, dung môi, phương pháp chiết, thời gian tiếp xúc và đặc tính của dòng tế bào.

Năm 2019, Kim và cộng sự phân lập tám hợp chất phenolic từ lá E. asperula. Hợp chất mới 4-hydroxy-3-[4-(2-hydroxyethyl)-phenoxy]-benzaldehyde cho IC50 7,1 µM trên Hep-G2, 8,5 µM trên LU-1, 10,2 µM trên HeLa và 7,9 µM trên RD; không làm giảm rõ khả năng sống của tế bào Vero đến 30 µM. Caffeic acid, methyl rosmarinate và oresbiusin B có hoạt tính mức trung bình trên một số dòng tế bào [8]. Việc có nhóm tế bào không ung thư để so sánh là ưu điểm, nhưng một dòng Vero chưa đủ để khẳng định cửa sổ an toàn ở người.

Nghiên cứu hóa học khác đã nhận diện trong lá E. asperula các hợp chất như acid rosmarinic, methyl rosmarinate, acid caffeic, lithospermic acid B, astragalin, kaempferol-3-rutinoside, rutin và kaempferol [9,10]. Cao ethanol và các hợp chất acid rosmarinic, methyl rosmarinic có tác dụng bảo vệ tế bào võng mạc trước stress oxy hóa [10]. Cao ethanol 95% còn ức chế COX-2, giảm NO, PGE2, TNF-α, IL-1β và IL-6 trên đại thực bào RAW264.7 kích thích bằng LPS [11]. Các tác dụng chống oxy hóa và chống viêm có giá trị sinh học, nhưng không thể tự động đồng nhất với hiệu quả chống ung thư; trong ung thư, vai trò của stress oxy hóa và miễn dịch phụ thuộc bối cảnh, liều và giai đoạn bệnh.

3.3. Bằng chứng chống ung thư của Celastrus hindsii

Tại Việt Nam, GS.TSKH Lê Thế Trung, Nguyễn Liêm và Trần Văn Hanh là những tác giả tiên phong nghiên cứu dược liệu khi đó được gọi là xạ đen. Năm 1999, nhóm công bố “Kết quả nghiên cứu bước đầu về chiết xuất K10 từ cây Celastrus hindsii Benth. họ Celastreae” trên Tạp chí Y Dược học Quân sự [13]. Công trình có ý nghĩa lịch sử, mở đầu hướng nghiên cứu khả năng chống khối u của dược liệu này tại Học viện Quân y. Tuy nhiên, chính tên bài báo xác định đối tượng là C. hindsii và kết quả được mô tả là bước đầu; vì vậy không nên chuyển trực tiếp kết luận sang xạ đen Hòa Bình E. asperula hoặc xem đây là bằng chứng hiệu quả điều trị ung thư ở người.

C. hindsii có lịch sử nghiên cứu hóa thực vật dài hơn. Kuo và cộng sự phân lập celahinine A cùng các alcaloid hoặc polyester sesquiterpen có độc tính tế bào; tiếp đó mô tả maytenfolone-A và các triterpen celasdin [14,15]. Maytenfolone-A được báo cáo có hoạt tính trên tế bào u gan Hepa-2B và ung thư biểu mô vòm họng KB. Các nghiên cứu này chứng minh C. hindsii chứa cấu trúc hóa học có giá trị cho phát triển chất dẫn đường, nhưng không phải bằng chứng rằng nước sắc thô đạt nồng độ điều trị tương tự trong cơ thể.

Hu và cộng sự phân lập ba diphenylpropan mới cùng Griffithane D từ thân C. hindsii. Các chất được thử trên A549, HCT116, MDA-MB-231 và BEL7404, với IC50 trong khoảng 10,95-62,19 µg/mL [16]. Nhóm tác giả này cũng phân lập một lacton vòng lớn, một quinoflavan và các hợp chất liên quan [17]. Đây là bằng chứng quan trọng về đa dạng hóa học, song dữ liệu cơ chế, tính chọn lọc với tế bào bình thường và khả năng hấp thu còn hạn chế.

Tại Việt Nam, Bùi Thị Thanh Duyên và cộng sự cho thấy phân đoạn ethyl acetate của lá C. hindsii có IC50 13,0 ± 0,5 µg/mL trên LU-1, 33,7 ± 1,5 µg/mL trên Hep-G2 và 121,1 ± 3,5 µg/mL trên MCF-7. Cao ethanol toàn phần có IC50 lớn hơn 256 µg/mL trên cả ba dòng, trong khi phân đoạn n-butanol chỉ thể hiện hoạt tính yếu hơn trên LU-1 [18]. Kết quả này minh họa rõ việc phân đoạn có thể làm giàu chất hoạt tính, nhưng cũng cho thấy nước chiết hoặc cao toàn phần không nhất thiết mang hiệu lực tương đương phân đoạn tinh chế.

Cao giàu flavonoid thu bằng chiết siêu âm từ lá C. hindsii ức chế MCF-7, A549 và HeLa với IC50 lần lượt 88,1; 120,4 và 118,4 µg/mL [19]. Mức tác dụng này chủ yếu mang ý nghĩa sàng lọc, thấp hơn nhiều so với thuốc đối chứng trong các phép thử tương ứng. Khi so sánh giữa các công trình, cần lưu ý IC50 không phải một hằng số tuyệt đối: kết quả thay đổi theo phép thử, mật độ tế bào, thời gian ủ, dung môi và cách chuẩn hóa mẫu.

Ngoài các nghiên cứu gây độc tế bào, Ly và cộng sự đã phân lập các oligomer của acid rosmarinic từ lá C. hindsii [21]; Viet và cộng sự xây dựng dấu vân tay GC-MS và ESI-MS của các phân đoạn lá [22]. Những dữ liệu này hữu ích cho nhận diện chất chỉ thị và chuẩn hóa nguyên liệu, nhưng không phải bằng chứng về hiệu quả điều trị ung thư ở người.

3.4. Những cơ chế có thể tham gia

Từ các kết quả hiện có, có thể nhận diện bốn hướng cơ chế cần tiếp tục kiểm chứng. Thứ nhất là tác dụng gây độc trực tiếp hoặc ức chế tăng sinh, thể hiện qua giảm chuyển hóa hoặc khả năng sống của tế bào trong phép thử MTT. Thứ hai là khởi phát chết tế bào theo chương trình, một khả năng đã được mô tả với methyl caffeate ở các mô hình khác nhưng chưa được xác lập đầy đủ cho cao E. asperula chuẩn hóa. Thứ ba là điều hòa viêm và stress oxy hóa qua COX-2/PGE2, iNOS/NO và cytokine; đây có thể là cơ chế hỗ trợ nhưng chưa chứng minh ức chế khối u trong cơ thể. Thứ tư là tác dụng đa đích của hỗn hợp polyphenol, flavonoid, phenylpropanoid và terpenoid.

Cần phân biệt phép thử “độc tính tế bào” với cơ chế chống ung thư đặc hiệu. Một mẫu làm giảm tín hiệu MTT có thể do gây tổn thương màng, ức chế chuyển hóa ty thể hoặc tạo nhiễu màu, chưa chắc do apoptosis. Để xác nhận cơ chế, cần bổ sung flow cytometry Annexin V/PI, hoạt hóa caspase, tỷ lệ Bax/Bcl-2, chu kỳ tế bào, khả năng tạo cụm, di cư, xâm lấn, hình thành mạch và mô hình 3D hoặc organoid. Đồng thời phải thử trên nhiều dòng tế bào bình thường để tính chỉ số chọn lọc.

3.5. Độc tính, tương tác và bằng chứng lâm sàng

Một nghiên cứu trên C. hindsii cho thấy không xác định được LD50 sau liều uống đơn tới 15.000 mg/kg ở chuột; liều 1.000 và 3.000 mg/kg/ngày trong 35 ngày ở thỏ không gây thay đổi có ý nghĩa ở đa số chỉ số huyết học, sinh hóa và mô học gan thận [20]. Kết quả này chỉ có giá trị đối với mẫu chiết, quy trình và loài động vật cụ thể. Nó không chứng minh an toàn dài hạn, độc tính sinh sản, độc tính gen hoặc an toàn của E. asperula ở người.

Đến thời điểm tổng quan, chưa xác định được thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng ở bệnh nhân ung thư đối với chế phẩm đơn loài E. asperula hoặc C. hindsii. Tổng quan quốc tế gần đây về chi Ehretia cũng cho thấy dữ liệu độc tính và lâm sàng nhìn chung còn thiếu; các nghiên cứu lâm sàng hiếm hoi của chi này liên quan loài và chỉ định khác, không thể suy rộng cho E. asperula trong ung thư [12].

Chưa có dữ liệu đầy đủ về sinh khả dụng, chuyển hóa, tương tác với hóa trị, thuốc nhắm trúng đích, liệu pháp miễn dịch, thuốc nội tiết hoặc thuốc chống đông. Vì vậy, người bệnh ung thư không nên tự dùng xạ đen thay thế phác đồ chuẩn; mọi chế phẩm dược liệu cần được thông báo cho bác sĩ ung bướu, nhất là trong giai đoạn hóa trị, xạ trị, trước phẫu thuật, khi có bệnh gan thận, đang mang thai hoặc cho con bú.

4. BÀN LUẬN

4.1. Điều có thể kết luận từ bằng chứng hiện nay

Tổng hợp các nghiên cứu cho thấy cả E. asperula và C. hindsii đều chứa những nhóm hợp chất đáng quan tâm và một số cao chiết hoặc hợp chất tinh sạch có khả năng ức chế sự sống của tế bào ung thư trong phòng thí nghiệm. Kết luận hợp lý nhất là: xạ đen có tiềm năng làm nguồn nguyên liệu cho nghiên cứu phát triển hoạt chất hoặc chế phẩm hỗ trợ, với điều kiện xác định rõ loài và chuẩn hóa mẫu.

Điều chưa thể kết luận là xạ đen chữa được ung thư, làm nhỏ khối u ở người, kéo dài sống còn hoặc thay thế phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, thuốc nhắm trúng đích và miễn dịch trị liệu. Khoảng cách từ IC50 trên đĩa nuôi cấy đến hiệu quả lâm sàng rất lớn, bao gồm hấp thu đường uống, chuyển hóa qua gan, phân bố vào khối u, nồng độ đạt được, độc tính toàn thân và tương tác thuốc.

4.2. Bốn hạn chế trung tâm của hệ thống bằng chứng

Thứ nhất, nhầm lẫn danh pháp là sai số nền tảng. Một kết quả trên C. hindsii không thể dùng làm bằng chứng trực tiếp cho E. asperula. Mọi nghiên cứu mới cần lưu mẫu tiêu bản, công bố mã số voucher, cơ quan giám định và ưu tiên DNA mã vạch.

Thứ hai, phần lớn dữ liệu là in vitro. Các phép thử tế bào hữu ích để sàng lọc nhưng không phản ánh đầy đủ vi môi trường khối u, miễn dịch, chuyển hóa và độc tính toàn cơ thể. Trong các nguồn được rà soát, bằng chứng mô hình động vật mang khối u và dược động học đối với cao chuẩn hóa của hai loài còn rất hạn chế.

Thứ ba, mẫu thử chưa được chuẩn hóa đồng nhất. Hoạt tính thay đổi theo vùng trồng và dung môi; cùng một loài nhưng cao toàn phần, phân đoạn ethyl acetate và hợp chất tinh sạch tạo ra IC50 rất khác nhau. Một sản phẩm thương mại không thể được coi là tương đương với mẫu trong bài báo nếu chưa có dấu vân tay HPLC và hàm lượng chất chỉ thị.

Thứ tư, nhiều công trình dùng cụm từ “anticancer” cho kết quả độc tính tế bào. Về truyền thông khoa học, cần nêu rõ “hoạt tính gây độc tế bào ung thư in vitro”, tránh biến một tín hiệu tiền lâm sàng thành tuyên bố điều trị.

4.3. Định hướng nghiên cứu

Một lộ trình nghiên cứu phù hợp nên bắt đầu bằng dược liệu chuẩn: xác nhận loài bằng hình thái, vi học và DNA; lưu mẫu voucher; xác định vùng trồng, thời điểm thu hái, bộ phận dùng và điều kiện sơ chế. Tiếp theo, cần xây dựng dấu vân tay HPLC hoặc LC-MS, chọn chất chỉ thị phù hợp và kiểm soát giới hạn kim loại nặng, thuốc bảo vệ thực vật, vi sinh vật, aflatoxin và pha trộn loài.

Ở giai đoạn dược lý, cần so sánh cao nước gần với cách dùng dân gian và cao hoặc phân đoạn giàu hoạt chất; xác định cơ chế, chỉ số chọn lọc, tác dụng phối hợp hoặc đối kháng với thuốc ung thư. Nghiên cứu động vật phải sử dụng mô hình khối u phù hợp, có đối chứng dương, đánh giá đáp ứng khối u, sống còn, độc tính cơ quan và dược động học.

Nếu dữ liệu tiền lâm sàng đạt yêu cầu, thử nghiệm lâm sàng ban đầu nên tập trung vào an toàn, liều dung nạp, dược động học và tương tác thuốc. Chỉ sau đó mới đánh giá hiệu quả bổ trợ bằng thiết kế ngẫu nhiên, có đối chứng, xác định trước tiêu chí như chất lượng sống, độc tính điều trị, đáp ứng khối u, sống thêm không tiến triển và sống thêm toàn bộ. Không nên bắt đầu bằng những tuyên bố rộng về “điều trị mọi loại ung thư”.

4.4. Khuyến nghị truyền thông và sử dụng

Đối với báo chí và truyền thông sức khỏe, nên dùng các cụm từ “đang được nghiên cứu”, “có hoạt tính in vitro” hoặc “tiềm năng phát triển hoạt chất”; không dùng “đặc trị”, “tiêu u” hay “chữa khỏi ung thư”. Tên khoa học phải đi kèm tên Việt Nam và ảnh hoặc tiêu chuẩn nhận dạng nguyên liệu khi có thể.

Đối với cơ sở khám chữa bệnh, xạ đen chỉ nên được xem xét trong khuôn khổ hỗ trợ có giám sát, không làm chậm chẩn đoán và điều trị chuẩn. Cần ghi nhận tên sản phẩm, nhà sản xuất, liều, thời gian dùng và mọi biểu hiện bất thường. Khi chưa có dữ liệu tương tác, nguyên tắc thận trọng và trao đổi liên chuyên khoa là phù hợp nhất.

5. KẾT LUẬN

Các nghiên cứu trong nước và quốc tế đã tạo nền tảng hóa thực vật và dược lý đáng kể cho xạ đen. E. asperula và C. hindsii đều có cao chiết hoặc hợp chất thể hiện hoạt tính gây độc trên một số dòng tế bào ung thư, đồng thời có các hoạt tính chống oxy hóa và chống viêm liên quan. Tuy nhiên, hai loài không đồng nhất; bằng chứng hiện nay chủ yếu là in vitro, thiếu chuẩn hóa mẫu, dược động học, mô hình khối u động vật và thử nghiệm lâm sàng ở người.

Vì vậy, chưa đủ cơ sở khoa học để khẳng định xạ đen là thuốc điều trị ung thư. Giá trị thực tế hiện nay nằm ở tiềm năng cung cấp hợp chất dẫn đường và định hướng phát triển chế phẩm được chuẩn hóa. Nghiên cứu tiếp theo cần đặt định danh đúng loài, chất lượng dược liệu, an toàn và bằng chứng lâm sàng lên trước yêu cầu thương mại hóa.

THÔNG ĐIỆP THỰC HÀNH

• Xạ đen Hòa Bình E. asperula và dây gối C. hindsii là hai loài khác nhau; không được gộp bằng chứng.

• Hoạt tính trên tế bào ung thư trong phòng thí nghiệm chưa đồng nghĩa với hiệu quả điều trị ở người.

• Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng chứng minh xạ đen đơn loài làm giảm khối u hoặc kéo dài sống còn.

• Không tự ý thay thế phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, thuốc đích, nội tiết hoặc miễn dịch trị liệu bằng xạ đen.

• Người bệnh đang điều trị ung thư cần thông báo đầy đủ mọi dược liệu và thực phẩm bảo vệ sức khỏe cho bác sĩ điều trị.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Royal Botanic Gardens, Kew. Ehretia asperula Zoll. & Moritzi. Plants of the World Online [Internet]. 2026 [cited 2026 Oct 7]. Available from: https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:115973-1

2. Royal Botanic Gardens, Kew. Celastrus hindsii Benth. Plants of the World Online [Internet]. 2026 [cited 2026 Oct 7]. Available from: https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160316-1

3. Nguyen TL, Pham TH, Do VT, Huynh TTH. Evaluating the systematic position of Ehretia asperula Zoll. & Moritzi based on ITS1, matK and trnL-trnF DNA sequences. Vietnam J Sci Technol Eng. 2017;59(4):61-65. doi:10.31276/VJSTE.59(4).61.

4. Do VH, Do DN, Dang TPH, Nguyen TS, Nguyen HV, Nguyen DQ, et al. Đặc điểm thực vật, thành phần hóa học của cây dây gối Celastrus hindsii Benth. thu hái tại tỉnh Hòa Bình và so sánh với cây xạ đen Ehretia asperula Zoll. et Mor. Tạp chí Y Dược cổ truyền Việt Nam. 2024;57(4):22-28. doi:10.60117/vjmap.v57i04.311.

5. Trinh HT, Nguyen HTT, To TTP, Hoang NV, Le LQ, Nguyen DH, et al. Ehretia asperula from Vietnam: evaluation of genetic diversity, bioactive compound, and micropropagation. Plant Biotechnol (Tokyo). 2026;43(1):37-52. doi:10.5511/plantbiotechnology.25.1009a.

6. Vu TN, Nguyen TD, Le MH, Tran THH, Nguyen HC, Nguyen TH, et al. Evaluating cytotoxic effect of the extracted compounds from Ehretia asperula Zoll. & Mor. stem on several cancer cell lines. Academia Journal of Biology. 2018;40(2):145-152. doi:10.15625/0866-7160/v40n2.12955.

7. Nguyen LT, Bui HM, Bui NBT, Nguyen HMV. Đặc điểm thực vật học và tác dụng gây độc tế bào của cây xạ đen Ehretia asperula Zoll. & Mor. Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Nguyễn Tất Thành. 2022;5(1):20-24. doi:10.55401/meavdz29.

8. Kim DD, Nguyet VT, Anh HX, Trang NTT, Chuyen NH, Huong LM, et al. Cytotoxic phenolic constituents from the leaves of Ehretia asperula. Bangladesh J Pharmacol. 2019;14(4):196-197. doi:10.3329/bjp.v14i4.42414.

9. Duc CKT, Linh TC, Thanh NQC, Nhien PQ, Trang DTX, Danh LT, et al. Isolation and evaluation of the antioxidant capacity of compounds from Ehretia asperula Zoll. & Moritzi. Indones J Chem. 2024;24(4):1206-1217. doi:10.22146/ijc.94762.

10. Le TT, Kang TK, Do HT, Nghiem TD, Lee WB, Jung SH. Protection against oxidative stress-induced retinal cell death by compounds isolated from Ehretia asperula. Nat Prod Commun. 2021;16(12):1934578X211067986. doi:10.1177/1934578X211067986.

11. Le B, Hong VTK, Yang SH. Anti-inflammatory effects of hydroethanolic extract from Ehretia asperula on lipopolysaccharide-stimulated RAW264.7 macrophages. J Microbiol Biotechnol. 2024;34(6):1340-1347. doi:10.4014/jmb.2403.03006.

12. Jiang S, Wang M, Kaur A, Jiang L, Cai Y, Luo J, et al. Ehretia genus: a comprehensive review of its botany, ethnomedicinal values, phytochemistry, pharmacology, toxicology and clinical studies. Front Pharmacol. 2025;16:1526359. doi:10.3389/fphar.2025.1526359.

13. Le TT, Nguyen L, Tran VH. Kết quả nghiên cứu bước đầu về chiết xuất K10 từ cây Celastrus hindsii Benth. họ Celastreae. Kỷ yếu công trình nghiên cứu Y học quân sự. Tạp chí Y Dược học Quân sự. 1999;(3):3-7.

14. Kuo YH, Chen CF, Kuo LM, King ML, Chen CF, Lee KH. Celahinine A, a new sesquiterpene pyridine alkaloid from Celastrus hindsii. J Nat Prod. 1995;58(11):1735-1738. doi:10.1021/np50125a015.

15. Kuo YH, Kuo LMY. Antitumour and anti-AIDS triterpenes from Celastrus hindsii. Phytochemistry. 1997;44(7):1275-1281. doi:10.1016/S0031-9422(96)00719-4.

16. Hu XQ, Han W, Han ZZ, Liu QX, Xu XK, Fu P, et al. Three new diphenylpropanes from Celastrus hindsii. Arch Pharm Res. 2014;37(11):1411-1415. doi:10.1007/s12272-013-0296-y.

17. Hu XQ, Han W, Han ZZ, Liu QX, Xu XK, Fu P, et al. A new macrocyclic lactone and a new quinoflavan from Celastrus hindsii. Phytochem Lett. 2014;7:169-172. doi:10.1016/j.phytol.2013.11.015.

18. Bui TTD, Dang KT, Vu MH, Bui TT. Cytotoxicity and antioxidant effects of Celastrus hindsii Benth. leaf extract. VNU J Sci Med Pharm Sci. 2020;36(1):39-45. doi:10.25073/2588-1132/vnumps.4203.

19. Pham DC, Nguyen HC, Nguyen THL, Ho HL, Trinh TK, Riyaphan J, et al. Optimization of ultrasound-assisted extraction of flavonoids from Celastrus hindsii leaves using response surface methodology and evaluation of their antioxidant and antitumor activities. Biomed Res Int. 2020;2020:3497107. doi:10.1155/2020/3497107.

20. Pham TL, Nguyen VH, Ha TTT, Hoang TLT, Phan CN, Nguyen TQ. Evaluation of acute toxicity and semi-chronic toxicity of extract from Celastrus hindsii Benth. Pak J Biol Sci. 2020;23(8):1096-1102. doi:10.3923/pjbs.2020.1096.1102.

21. Ly TN, Shimoyamada M, Yamauchi R. Isolation and characterization of rosmarinic acid oligomers in Celastrus hindsii Benth. leaves and their antioxidative activity. J Agric Food Chem. 2006;54(11):3786-3793. doi:10.1021/jf052743f.

22. Viet TD, Xuan TD, Van TM, Andriana Y, Rayee R, Tran HD. Comprehensive fractionation of antioxidants and GC-MS and ESI-MS fingerprints of Celastrus hindsii leaves. Medicines (Basel). 2019;6(2):64. doi:10.3390/medicines6020064.