Y học cổ truyền Việt Nam cùng y học hiện đại trong kỉ nguyên vươn mình của đất nước - Những vấn đề cần quan tâm để phát triển bền vững

TÓM TẮT

Y học cổ truyền Việt Nam là một bộ phận quan trọng của nền khoa học và văn hóa dân tộc, đóng góp tích cực vào sự nghiệp chăm sóc sức khỏe nhân dân. Trong bối cảnh khoa học – công nghệ phát triển mạnh mẽ và xu hướng y học tích hợp ngày càng phổ biến trên thế giới, việc kết hợp giữa y học cổ truyền và y học hiện đại trở thành một định hướng chiến lược trong phát triển hệ thống y tế Việt Nam.

Nội dung bài viết chú trọng phân tích giá trị, tiềm năng và những thách thức của y học cổ truyền Việt Nam trong bối cảnh mới, đồng thời đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển bền vững nền y học dân tộc. Trên cơ sở đó, bài viết đưa ra tầm nhìn phát triển Nam y Việt Nam trong kỷ nguyên vươn mình với mục tiêu xây dựng nền y học Việt Nam hiện đại, nhân văn và mang bản sắc dân tộc.

Việt Nam có nhiều loại thảo dược quý.

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc, Y học cổ truyền Việt Nam đã hình thành, phát triển và trở thành một bộ phận quan trọng của nền văn hóa và khoa học dân tộc. Từ những tri thức dân gian về cây thuốc, phương pháp dưỡng sinh, châm cứu, xoa bóp… đến những công trình y học lớn của các danh y như Tuệ Tĩnh, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác…, nền Nam y đã khẳng định một tư tưởng lớn: “Nam dược trị Nam nhân”, lấy nguồn dược liệu bản địa và tri thức bản địa để chăm sóc sức khỏe cho người Việt, lấy tư tưởng y học cổ truyền được kết tinh qua các thế hệ danh y với triết lý nhân văn sâu sắc - lấy con người làm trung tâm và coi trọng sự hài hòa giữa con người với tự nhiên.

Ngày nay, khi khoa học - công nghệ phát triển mạnh mẽ, y học hiện đại đạt được nhiều thành tựu vượt bậc trong chẩn đoán, điều trị và phòng bệnh. Tuy nhiên, các vấn đề sức khỏe mới như bệnh mạn tính, bệnh do lối sống, béo phì, tim mạch, ung thư, sa sút trí tuệ, các bệnh rối loạn chuyển hóa, già hóa dân số, ô nhiễm môi trường, chi phí y tế gia tăng … đang đặt ra những thách thức lớn đối với hệ thống y tế toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, việc kết hợp Y học cổ truyền với Y học hiện đại đã trở thành xu hướng của nhiều quốc gia, nhằm phát huy thế mạnh của mỗi nền y học, tạo nên phương thức chăm sóc sức khỏe toàn diện, hiệu quả và bền vững.

Đối với Việt Nam, Đảng và Nhà nước đã khẳng định chủ trương kế thừa, phát huy và phát triển Y học cổ truyền, kết hợp chặt chẽ với những thành tựu của y học Y học hiện đại trong hệ thống y tế quốc gia. Điều này vừa mang ý nghĩa khoa học, vừa có ý nghĩa văn hóa và chiến lược đối với sự phát triển của nền y học nước nhà.

Bài tham luận này nhằm làm rõ vai trò của Y học cổ truyền Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới, đồng thời đề xuất một số vấn đề cần quan tâm để bảo tồn và phát triển bền vững nền y học dân tộc.

II. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Bài viết sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

2.1 Phân tích tài liệu

Tổng hợp và phân tích các văn bản chính sách của Đảng và Nhà nước, các chiến lược phát triển ngành y tế và y học cổ truyền.

2.2 Tổng quan nghiên cứu

Khảo cứu các công trình khoa học trong và ngoài nước liên quan đến:

• Y học cổ truyền

• Y học tích hợp

• Phát triển dược liệu

2.3 Phân tích hệ thống

Đánh giá thực trạng phát triển y học cổ truyền Việt Nam trong mối quan hệ với hệ thống y tế quốc gia và xu hướng y học thế giới.

III. KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN

3.1.Chủ trương của Đảng Chính phủ về phát triển y học cổ truyền.

Trong nhiều văn kiện quan trọng, Đảng và Nhà nước đã khẳng định vai trò của y học cổ truyền trong hệ thống y tế quốc gia.

Quan điểm của Đảng

Nghị quyết của Đảng về công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân đã xác định:

“Kế thừa, phát triển và hiện đại hóa y học cổ truyền, kết hợp chặt chẽ y học cổ truyền với y học hiện đại.”

Quan điểm này thể hiện tầm nhìn chiến lược trong xây dựng nền y học Việt Nam hiện đại nhưng mang bản sắc dân tộc.

Chiến lược phát triển ngành y tế :

Chiến lược quốc gia về chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân nhấn mạnh:

• Phát triển hệ thống khám chữa bệnh y học cổ truyền

• Kết hợp y học cổ truyền và y học hiện đại

• Phát triển dược liệu và thuốc cổ truyền

Định hướng phát triển dược liệu

Chính phủ đã ban hành nhiều chương trình nhằm:

• Phát triển vùng trồng dược liệu

• Bảo tồn nguồn gen cây thuốc

• Phát triển công nghiệp dược liệu

Đây là cơ sở quan trọng để phát huy tiềm năng của y học cổ truyền trong phát triển kinh tế – xã hội.

3.2 Giá trị của Y học cổ truyền Việt Nam

Y học cổ truyền Việt Nam có những giá trị nổi bật:

Giá trị lịch sử và văn hóa

Y học cổ truyền Việt Nam là kết quả của quá trình tích lũy tri thức qua nhiều thế hệ, gắn bó chặt chẽ với đời sống của nhân dân. Vì vậy Y học cổ truyền không chỉ là khoa học chữa bệnh mà còn là một phần của văn hóa dân tộc.

Các danh y Việt Nam không chỉ là thầy thuốc mà còn là nhà tư tưởng, nhà văn hóa lớn. Tư tưởng y học của họ đề cao đạo đức nghề nghiệp, coi việc cứu người là sứ mệnh cao cả.

Triết lý y học cổ truyền mang tính nhân văn sâu sắc, xem con người là một chỉnh thể thống nhất giữa thân - tâm - môi trường, giữa con người và tự nhiên, nhấn mạnh sự hài hòa giữa con người và trời đất, đề cao phòng bệnh và chăm sóc sức khỏe toàn diện.

Giá trị khoa học và thực tiễn

Y học cổ truyền Việt Nam có nhiều phương pháp điều trị hiệu quả, đặc biệt trong:

Giá trị khoa học

Nhiều phương pháp của y học cổ truyền đã được chứng minh hiệu quả trong thực tiễn lâm sàng, đặc biệt trong:

. Giảm đau.

• Điều trị bệnh mạn tính

• Phục hồi chức năng

• Nâng cao thể trạng.

* Các bệnh cấp tính đặc biệt các bệnh dịch do virus.

• Dưỡng sinh và phòng bệnh

• Điều hòa cơ thể và nâng cao sức đề kháng

Các phương pháp như châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt, dưỡng sinh,chích lể, năng lượng sinh học…và sử dụng thảo dược đã được chứng minh có hiệu quả trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là các bệnh cơ xương khớp, thần kinh, tiêu hóa, rối loạn chuyển hóa.

Giá trị kinh tế

Việt Nam có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú, khí hậu, địa lý , thổ nhưỡng phù hợp với hàng nghìn loài cây thuốc, tạo tiềm năng lớn cho phát triển ngành công nghiệp dược liệu, các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, du lịch y học. Nếu được đầu tư nghiên cứu và phát triển đúng hướng, lĩnh vực này có thể trở thành một ngành kinh tế – khoa học quan trọng.

Tiềm năng của Y học cổ truyền Việt Nam trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng: nâng cao sức khỏe giống loài, cải thiện chất lượng dân số, chữa bệnh khi bệnh mới phát ở cộng đồng làm giảm chi phí y tế

3.3 Xu hướng y học tích hợp

Trên thế giới, xu hướng y học tích hợp (Integrative Medicine) đang ngày càng phát triển, đang được áp dụng rộng rãi tại nhiều quốc gia.

Mô hình này kết hợp:

• Y học hiện đại

• Y học cổ truyền

• Các phương pháp chăm sóc sức khỏe tự nhiên

Mục tiêu là nâng cao hiệu quả điều trị, giảm tác dụng phụ của thuốc, chăm sóc sức khỏe toàn diện cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh.

Ở Việt Nam, mô hình này đã được triển khai tại nhiều bệnh viện và cơ sở y tế, đặc biệt trong các lĩnh vực:

• Phục hồi chức năng sau tai biến mạch máu não

• Điều trị bệnh cơ xương khớp

• Điều trị đau mạn tính

• Hỗ trợ điều trị ung thư

• Chăm sóc người cao tuổi

* Kết hợp trong phục hồi chức năng

* Kết hợp trong điều trị các bệnh rối loạn chuyển hóa

* Kết hợp trong điều trị các bệnh các chuyên khoa nội, tim mạch, tiêu hóa, hậu môn trực tràng, hô hấp, tai mũi họng, thần kinh, tâm thần, ngoại, sản , nhi, da liễu, miễn dịch dị ứng ….

Việc kết hợp hai nền y học không chỉ nâng cao hiệu quả điều trị mà còn giúp giảm chi phí y tế, tăng khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe cho người dân.

3.4 Những thách thức hiện nay

Mặc dù có nhiều tiềm năng, y học cổ truyền Việt Nam vẫn đối mặt với một số khó khăn:

- Nghiên cứu khoa học chưa tương xứng với tiềm năng, nhiều bài thuốc và phương pháp điều trị quý rất khó nghiên cứu đầy đủ theo tiêu chuẩn y học hiện đại, vì cách tiếp cận của 2 dòng y học rất khác nhau. Kinh phí và nguồn lực để nghiên cứu hạn chế. Cần tập trung chú ý vào kết quả điều trị, coi trọng giá trị của y học bằng chứng.

- Chuỗi giá trị dược liệu chưa hoàn chỉnh, nguồn dược liệu chưa được quản lý và phát triển bền vững. Từ trồng trọt đến chế biến và sản xuất chưa hình thành hệ thống đồng bộ.Tình trạng khai thác tự nhiên quá mức, thiếu quy hoạch vùng trồng dược liệu có thể dẫn đến nguy cơ cạn kiệt nguồn tài nguyên quý.

Công nghiệp dược liệu và sản xuất thuốc cổ truyền còn yếu. Nhiều sản phẩm dược liệu khó đạt tiêu chuẩn hiện tại theo quy định hiện hành, hạn chế khả năng người bệnh được sử dụng các bài thuốc có giá trị từ kinh nghiệm truyền đời.Trong khi yhct sinh ra trong cuộc sống lao động của cộng đồng và có tác dụng hiệu quả trong chăm sóc sức khỏe nhân dân ở cộng động.

- Nguy cơ mai một tri thức y học dân gian: Nhân lực YDCT thiếu và phân bố chưa đồng đều, đặc biệt ở nhiều vùng vùng kinh tế xã hội. Đào tạo nguồn nhân lực YDCT chuyên sâu chất lượng cao vẫn là một vấn đề cần được quan tâm nhiều hơn.

3.5 Vai trò của Hội Nam y Việt Nam

Trong quá trình phát triển của nền Y học cổ truyền Việt Nam, các tổ chức xã hội nghề nghiệp có vai trò rất quan trọng. Hội Nam Y Việt Nam có vai trò quan trọng trong:

• Bảo tồn tri thức Nam y

• Kết nối đội ngũ thầy thuốc

• Phát triển nghiên cứu khoa học

• Chăm sóc sức khỏe cộng đồng

Đặc biệt, Hội đã trở thành cầu nối giữa:

• Các thầy thuốc dân gian

• Các cơ sở đào tạo

• Hệ thống y tế

Hội Nam Y Việt Nam cần tiếp tục:

• Kết nối đội ngũ thầy thuốc Nam y trên cả nước

• Bảo tồn tri thức y học dân gian

• Thúc đẩy nghiên cứu khoa học

• Tăng cường đào tạo và truyền nghề

• Góp phần xây dựng chính sách phát triển Y học cổ truyền

Đồng thời, Hội cần tích cực tham gia các hoạt động chăm sóc sức khỏe cộng đồng, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa.

IV. TẦM NHÌN PHÁT TRIỂN NAM Y VIỆT NAM

Nam y Việt Nam cần hướng tới mục tiêu:

Xây dựng nền y học Việt Nam hiện đại, nhân văn và mang bản sắc dân tộc, trong đó y học cổ truyền giữ vai trò quan trọng trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Để Y học cổ truyền Việt Nam phát triển mạnh mẽ trong thời đại mới, cần chú trọng một số vấn đề sau:

Một số định hướng chiến lược:

A. Hoàn thiện cơ chế, chính sách phát triển Y học cổ truyền

- Cần tiếp tục xây dựng và hoàn thiện các chính sách hỗ trợ phát triển Y học cổ truyền trong hệ thống y tế quốc gia. Cần xác định y dược cổ truyền là một hệ thống chữa bệnh có triết lý riêng chứ không phải là một chuyên khoa của y học đương thời. Vì thế cần xây dựng Luật Y dược cổ truyền không bị chi phối bởi các luật hiện hành.

- Xây dựng chiến lược quốc gia về phát triển YHCT đến năm 2045. Cần xây dựng chiến lược dài hạn nhằm: hiện đại hóa y học cổ truyền, phát triển y học tích hợp, đưa y học cổ truyền Việt Nam ra thế giới.

B. Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

- Nâng cao chất lượng đào tạo nhân lực.

- Đổi mới chương trình đào tạo, kết hợp hài hòa giữa lý luận cổ truyền và khoa học hiện đại.

- Xây dựng đội ngũ chuyên gia đầu ngành trong các lĩnh vực chuyên khoa y dược cổ truyền gồm: Nội khoa y học cổ truyền, ngoại khoa y học cổ truyền, Sản nhi y học cổ truyền. Các bệnh ngũ quan y học cổ truyền, châm cứu, xoa bóp, khí công, dưỡng sinh, năng lượng sinh học, dược liệu, bào chế.

- Xây dựng và phát triển y học tích hợp đa ngành.

C. Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học

Ứng dụng các thành tựu của khoa học hiện đại như sinh học phân tử, công nghệ sinh học, trí tuệ nhân tạo… vào nghiên cứu các bài thuốc và phương pháp điều trị cổ truyền. Tăng đầu tư cho nghiên cứu khoa học. Nhà nước cần:

- Đầu tư các chương trình nghiên cứu trọng điểm

- Chuẩn hóa các bài thuốc cổ truyền

- Chứng minh hiệu quả bằng nghiên cứu lâm sàng

D. Hiện đại hóa Y học cổ truyền

Ứng dụng các thành tựu khoa học - công nghệ để:

- Chuẩn hóa dược liệu nhưng tôn trọng quyền tồn tại của các vị thuốc dân gian, thầy thuốc dân gian. (Việc này xung đột với các luật Dược y học hiện đại nên cần xây dựng Luật riêng về Y dược cổ truyền, Dược điển riêng.)

- Nghiên cứu bài thuốc cổ truyền, sản xuất thành phẩm theo yêu cầu hiệu quả điều trị theo hướng đa hợp chất, đa tác dụng (Tây y : Đơn chất )

- Phát triển y học tích hợp.

E. Phát triển ngành dược liệu quốc gia

Phát triển vùng trồng dược liệu. Phát triển công nghiệp dược liệu

Xây dựng chuỗi giá trị từ trồng trọt - chế biến - sản xuất - thương mại hóa các sản phẩm dược liệu.

Quy hoạch các vùng trồng dược liệu theo tiêu chuẩn quốc tế, gắn với bảo tồn đa dạng sinh học.

Hình thành các vùng trồng dược liệu quy mô lớn gắn với công nghiệp chế biến.

Phát triển ngành dược liệu quốc gia :

Cần hình thành: vùng trồng dược liệu quy mô lớn, trung tâm chế biến dược liệu, chuỗi giá trị dược liệu bền vững.

F. Tăng cường hợp tác quốc tế

Đẩy mạnh hợp tác với các quốc gia có nền y học cổ truyền phát triển để trao đổi học thuật và chuyển giao công nghệ . Đẩy mạnh quảng bá y học cổ truyền Việt Nam thông qua: hợp tác quốc tế, hội nghị khoa học, xuất khẩu sản phẩm dược liệu đưa y học cổ truyền Việt Nam trở thành một phần của nền y học thế giới.

KẾT LUẬN

Trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước, Y học cổ truyền Việt Nam đứng trước những cơ hội lớn để khẳng định vai trò và vị thế của mình trong hệ thống y tế quốc gia và trên trường quốc tế, đóng góp tích cực vào sự nghiệp chăm sóc sức khỏe cho nhân loại.

Sự kết hợp giữa y học cổ truyền và y học hiện đại sẽ tạo nên một nền y học: Hiện đại - Nhân văn - Bền vững - Mang bản sắc dân tộc.

Phát triển y học cổ truyền không phải là phát triển một ngành khoa học, mà là bảo tồn và phát huy hệ thống chăm sóc sức khỏe độc đáo từ lâu đời, di sản văn hóa quý báu của dân tộc Việt Nam

Với sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, sự nỗ lực của đội ngũ thầy thuốc và các tổ chức nghề nghiệp, chúng ta tin tưởng rằng Y học cổ truyền Việt Nam sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ, đóng góp tích cực vào sự nghiệp chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân, vì một nền y học Việt Nam hiện đại, nhân văn và bền vững.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. World Health Organization (2013). WHO Traditional Medicine Strategy 2014–2023.

2. World Health Organization (2019). WHO Global Report on Traditional Medicine.

3. World Health Organization (2022). WHO Traditional Medicine Global Strategy.

4. Ministry of Health of Vietnam (2021). Chiến lược phát triển ngành y tế Việt Nam.

5. Ministry of Health of Vietnam (2019). Định hướng phát triển y học cổ truyền Việt Nam.

6. Government of Vietnam (2017). Chương trình phát triển dược liệu quốc gia.

7. Government of Vietnam (2020). Chiến lược phát triển ngành dược Việt Nam.

8. Bộ Y tế (2022). Báo cáo tổng kết công tác y học cổ truyền.

9. Bộ Y tế (2021). Tài liệu đào tạo y học cổ truyền.

10. Viện Dược liệu (2020). Tài nguyên cây thuốc Việt Nam.

11. Trương Việt Bình (2018). Nam y học hiện đại.

12. Trương Việt Bình (2020). Nghiên cứu phát triển y học cổ truyền Việt Nam.

13. Nguyễn Tài Thu (2016). Châm cứu học hiện đại.

14. Lê Hữu Trác. Hải Thượng y tông tâm lĩnh.

15. Tuệ Tĩnh. Nam dược thần hiệu.

16. Trần Văn Kỳ (2015). Y học cổ truyền Việt Nam.

17. Phạm Gia Khải (2017). Y học tích hợp trong chăm sóc sức khỏe.

18. Nguyễn Thị Bay (2019). Dược liệu học.

19. Viện Chiến lược và Chính sách Y tế (2022). Báo cáo phát triển YHCT.

20. Hội Nam Y Việt Nam (2024). Báo cáo tổng kết hoạt động Nam y.

TTND. GS. TS Trương Việt Bình - Chủ tịch Hội Nam Y