Công dụng và các bài thuốc chữa bệnh từ cây dương xuân sa

Đặc điểm của cây dương xuân sa

Còn gọi là Xuân Sa, Sa Nhân, Mé Tré Bà.

Tên khoa học Amomum villosum Lour (Amomum echinosphoera Schum).

Thuộc họ Gừng Zingiberaceae.

Dương Xuân Sa (Fructus Amomi villosi) là quả chưa chín phơi hay sấy khô của cây Dương Xuân Sa (Amomum villosum). Nếu còn cả vỏ thì gọi là xác sơ, loại bỏ vỏ là sa nhân.

Cây dương xuân sa còn có một số tên khác là cây xuân sa, sa nhân, mé tré ba. Cây dương xuân sa có tên khoa học là Amomum villosum Lour. Cây thuộc họ Gừng (Zingiberaceae). Dương xuân sa là quả chưa chín phơi hay sấy khô của cây dương xuân sa và nếu còn cả vỏ thì gọi là xác sa, loại bỏ vỏ là sa nhân.

Dương xuân sa là một loại cỏ nhỏ, sống lâu năm, thân rễ phình to và mọc ngang. Lá hình mác rộng, đầu nhọn, phía gốc tròn, gần như không có cuống, hai mặt nhẵn. Cụm hoa nhiều, nhưng mọc thưa từ thân gốc lên, cán màng hoa gầy, lúc đầu nằm ngang và sau mọc thẳng đứng, có những bẹ mọc như lợp ngói.

Hoa màu trắng nhạt, tràng hình ống, thùy hình trứng. Quả hình trứng trên thường có những gai nhỏ. Cây mọc phổ biến ở miền Bắc và các tỉnh miền Trung, thường sẽ được khai thác với tên sa nhân.

Thường mọc hoang ở những miền rừng núi ẩm thấp, có khi được trồng và thu hoạch bởi những người dân địa phương. Thậm chí hiện nay, còn xuất hiện nhiều dự án trồng cây dương xuân sa nhằm phát triển vị thuốc này.

Thành phần hóa học: Năm 1958, hệ được Viện y học Bắc Kinh nghiên cứu thấy sa nhân Amomum Villosum có chứa 0,69% saponin

Công dụng và các bài thuốc chữa bệnh từ cây dương xuân sa

Tác dụng cây dương xuân sa

Trước khi tìm hiểu cây dương xuân sa có tác dụng gì, chúng ta cần hiểu về thành phần của cây.

Về thành phần hóa học, cây dương xuân sa có chứa Saponin và khoảng 2 – 3 % tinh dầu, bao gồm các loại: Camphor, Borneol Bornyl Acetate, Linalool, Nerolidol, Limonene.

Các loại tinh dầu có trong hạt cây dương xuân sa bao gồm: D-camphor, D-borneol, D-bornyl acetate, D-limonene, (-pinen, phellandrene, para methoxy ethyl cinnamate, nerolidol, linalol).

Theo các nghiên cứu về tác dụng của dương xuân sa, nước sắc sa nhân với nồng độ thấp có tác dụng hưng phấn đối với ruột chuột lang cô lập nhưng với nồng độ cao lại có tác dụng ức chế. Qua kết quả thực nghiệm thấy 3 loại sa nhân tỉnh Phúc Kiến thường dùng súc sa, xuân sa và hoa sơn khương đều có tác dụng làm giảm tính hưng phấn co thắt của ruột, cũng giải thích được công dụng hành khí tiêu đầy, chống co thắt, làm giảm đau.

Tác dụng kháng khuẩn: tinh dầu sa nhân có tác dụng diệt lỵ amip.

Quả sa nhân là một khối hạt hình bầu dục hay hình trứng dài khoảng 0,8 - 1,5cm, đường kính 0,6 - 1 cm, màu nâu nhạt hay nâu sẫm có 3 vách ngăn, mỗi ngăn chứa 7 đến 16 hạt. Hạt có áo trắng mờ. Hạt cứng, nâu sẫm, hình khối đa diện và nhăn nheo, mùi thơm, vị cay.

Tính vị: Vị cay tính ôn và có mùi thơm

Quy kinh: Quy kinh Tỳ vị

Công dụng: Sa nhân có công dụng hành khí hóa thấp kiện tỳ, ôn trung chỉ tả, an thai. Chủ trị các chứng: Tỳ vị ứ trệ, thấp trớ, tỳ hàn tiết tả, thai động bất an và ác trớ (nôn do thai nghén).

Lý khí hóa thấp: Sử dụng chữa đau bụng, đầy bụng, buồn nôn, đi tả hoặc đại tiện ra máu hay ăn uống không tiêu. Phối hợp với vân mộc hương, nam mộc hương, hoắc hương.

Trừ phong thấp, giảm đau: Sử dụng trong trường hợp chân tay, mình mẩy đau nhức, đau xương hoặc đau cơ bắp, đau dây thần kinh liên sườn, đau gáy... dùng sa nhân với một số vị thuốc khác, chẳng hạn như thiên niên kiện, địa liền... ngâm với rượu uống hoặc xoa bóp, còn dùng chữa đau răng, viêm lợi.

An thai: Sử dụng trong trường hợp thai động bất an, hoặc có xuất huyết, phối hợp với tang ký sinh, tục đoạn, ngải cứu (sao giấm) trư ma căn.

Tác dụng cây dương xuân sa

Bài thuốc chữa bệnh từ cây dương xuân sa

Trị bụng đầy đau do khí trệ: Thuốc có công dụng hành khí chỉ thống. Hương sa nhị trần thang gồm: Sa nhân 6g, Mộc hương 4g, Đảng sâm 10g, Trần bì 6g, Bán hạ, Phục linh đều 10g, Cam thảo 3g và Gừng tươi 6g sắc uống. Hương sa chỉ truật hoàn gồm có: Sa nhân 6g, Chỉ thực 8g, Mộc hương 4g và Bạch truật 10g. Tất cả sắc uống.

Trị chứng nấc nôn do tỳ vị hư hàn ăn không tiêu: Hương sa lục quân tử thang: Sa nhân 6g, Mộc hương 4g, Đảng sâm, Bán hạ Bạch truật, Bạch linh đều 10g, Trần bì 6g, Sinh khương 8g, Cam thảo 3g, rồi sắc uống. Súc sa tán: Sa nhân tán bột mịn, mỗi lần uống 2 đến 4g, ngày 3 lần với nước gừng tươi. Trị nôn do vị hàn.

Trị chứng thai phụ nôn nặng, thai động: Dùng độc vị bột sa nhân uống như trên, thai động gia Bạch truật, Tô ngạnh; nếu do thận yếu gia thêm Tang ký sinh, Đỗ trọng, Tục đoạn.

Trị chứng tả lỵ mạn tính do tỳ vị hư hàn và viêm đại tràng mãn tính: Bài Hương sa lục quân (như trên). Súc sa hoàn: Sa nhân 6g, Chế phụ tử 6g, Hoàng liên, Ngô thù duđều 4g, Can khương, Mộc hương đều 4g, Kha tử bì, Nhục đậu khấu đều 6g, sắc uống (dùng cho trường hợp hàn thấp nặng).

Bài thuốc chữa bệnh từ cây dương xuân sa

Dương xuân sa là vị thuốc nam quý, được sử dụng rộng rãi trong Y Học Cổ Truyền. Cũng giống các vị thuốc khác, dương xuân sa trong nhiều trường hợp cần sử dụng kết hợp với nhiều vị thuốc mới có thể mang lại hiệu quả tối đa do đó, người bệnh muốn sử dụng vị thuốc dương xuân sa cần tham khảo ý kiến của các bác sĩ trước. Bên cạnh đó, thực trạng thuốc đông dược kém chất lượng, nguồn gốc không rõ ràng tràn lan trên thị trường hiện nay cũng là yếu tố có khả năng làm ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị cũng như sức khỏe của người bệnh.