Đánh giá hiệu quả cơ chế hậu kiểm trong quản lý thực phẩm chức năng và những thách thức đối với sức khỏe cộng đồng

Sự bất cập trong cơ chế tự công bố, thực trạng trục lợi từ niềm tin sức khỏe của người tiêu dùng là những vấn đề nổi cộm trong đó. Phóng viên (PV) đã liên hệ Nhà báo, Luật sư Nguyễn Thanh Hải (Giám đốc Công ty Luật TNHH An Hoàng Gia, Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội) để tìm hiểu sâu hơn về vấn đề trên đồng thời trong phạm vi cụ thể đề xuất các giải pháp mang tính hệ thống nhằm hoàn thiện khung pháp lý, bảo vệ an ninh sức khỏe quốc gia.

Nhà báo, Luật sư Nguyễn Thanh Hải - Giám đốc Công ty Luật TNHH An Hoàng Gia, Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội.

PV: Thưa Luật sư Nguyễn Thanh Hải, cảm ơn Ông vì đã nhận lời tham gia buổi nói chuyện ngày hôm nay. Trong một bài phát biểu gần đây, Ông có gọi Nghị định 15/2018/NĐ-CP là một cuộc "cách mạng" trong tư duy quản lý an toàn thực phẩm. Ông có thể phân tích rõ hơn triết lý "Tự chủ và Trách nhiệm" mà ông đã đề cập?

LS Nguyễn Thanh Hải: Đúng vậy. Trước năm 2018, chúng ta vận hành theo cơ chế "xin – cho" (tiền kiểm), mọi sản phẩm phải được cấp phép mới được lưu hành. Nghị định 15 đã đảo ngược quy trình này, cắt giảm tới 90% thủ tục hành chính, cho phép doanh nghiệp tự công bố sản phẩm. Triết lý ở đây là Nhà nước tin tưởng vào tính tự giác của doanh nghiệp, chuyển nguồn lực từ việc kiểm soát hồ sơ giấy tờ sang kiểm soát chất lượng thực tế trên thị trường. Tuy nhiên, thực tế năm 2025 cho thấy, nhiều doanh nghiệp đã biến quyền "tự chủ" thành quyền "tự quyết" ngoài vòng pháp luật, đưa ra thị trường sản phẩm khác xa so với bản công bố.

PV: Năm 2025 được ông mô tả là "năm thanh lọc" của ngành y tế với hàng loạt sai phạm bị phanh phui. Phải chăng cơ chế hậu kiểm đang bộc lộ những lỗ hổng nguy hiểm, thưa ông?

LS Nguyễn Thanh Hải: Hậu kiểm chỉ thực sự hiệu quả khi đi kèm với hệ thống giám sát tinh vi và chế tài đủ mạnh. Tại Việt Nam, năng lực giám sát hiện đang bị bỏ xa bởi tốc độ ra đời của sản phẩm mới. Khi "hàng rào" tiền kiểm được nới lỏng mà hậu kiểm lại không đủ nghiêm, thị trường tất yếu rơi vào tình trạng nhập nhằng. Đặc biệt là ranh giới giữa "thực phẩm bổ sung" (chỉ cần tự công bố) và "thực phẩm bảo vệ sức khỏe" (phải đăng ký) đang bị lách luật một cách tinh vi để trốn tránh kiểm soát chuyên môn.

PV: Thưa Luật sư, một điểm nhấn quan trọng trong năm 2025 là sự vào cuộc cực kỳ quyết liệt của các cơ quan chức năng. Ông nhận định thế nào về tinh thần xử lý sai phạm "không có vùng cấm" hiện nay?

LS Nguyễn Thanh Hải: Đây chính là điểm tựa để củng cố lại niềm tin của xã hội. Sự quyết liệt này thể hiện ở việc chúng ta không chỉ xử lý các doanh nghiệp bên ngoài mà còn dũng cảm thanh lọc ngay trong chính bộ máy quản lý. Vụ án nhận hối lộ tại Cục An toàn thực phẩm năm 2025 là minh chứng điển hình: ngay cả những người nắm giữ trọng trách "gác cổng" nếu tha hóa, tiếp tay cho sai phạm cũng đều bị đưa ra ánh sáng. Điều này khẳng định một thông điệp thép: Trong công tác bảo vệ an ninh sức khỏe quốc gia, không có bất kỳ cá nhân hay tổ chức nào đứng trên pháp luật hay nằm trong "vùng cấm".

PV: Nhắc đến sai phạm năm 2025, không thể không nhắc đến vụ án Z Holding với thương hiệu sữa Hiup. Ông đánh giá thế nào về lỗ hổng quản lý trong vụ việc này?

LS Nguyễn Thanh Hải: Vụ Hiup là điển hình cho việc quảng cáo bất chấp. Doanh nghiệp thu lợi bất chính hơn 2.400 tỷ đồng bằng cách quảng cáo thực phẩm bổ sung như một loại "thần dược" thay đổi gen và cấu trúc xương. Sản phẩm này đã rầm rộ trên mạng xã hội suốt 2 năm trước khi bị xử lý. Điều này cho thấy cơ chế hậu kiểm chưa theo kịp trước sự bùng nổ của các nền tảng mạng xã hội xuyên biên giới. Chưa kể vụ Hiup còn liên quan đến vấn đề người nổi tiếng quảng cáo cho sản phẩm; đây là vấn đề nhức nhối từ vài năm qua, nhưng vẫn chưa được xử lý triệt để.

PV: Không chỉ dừng lại ở quảng cáo sai sự thật, cuối năm 2025, vụ triệt phá 100 tấn TPCN giả tại Hải Phòng còn cho thấy một thực trạng đáng báo động hơn về quy mô sản xuất, thưa Luật sư?

LS Nguyễn Thanh Hải: Đó là sự "công nghiệp hóa" hàng giả. Các đối tượng thiết lập xưởng sản xuất với máy móc hiện đại, in ấn bao bì tinh vi đến mức mắt thường không thể phân biệt. Những "đại công xưởng" này thường hoạt động dưới danh nghĩa xưởng gia công hoặc kho bãi, nằm ngoài tầm ngắm của các đợt thanh tra định kỳ vốn chỉ tập trung vào hồ sơ của các doanh nghiệp lớn.

PV: Đau lòng nhất có lẽ là vụ án tại Cục An toàn thực phẩm mà ông vừa nhắc tới, khi chính người "gác cổng" lại tiếp tay cho sai phạm?

LS Nguyễn Thanh Hải: Vâng, có lẽ vậy. Khi cán bộ quản lý tha hóa, nhận hối lộ để cấp phép khống, họ đã biến hồ sơ công bố thành tờ giấy "thông hành" cho hàng kém chất lượng. Khi dữ liệu gốc đã bị làm giả ngay từ khâu đăng ký, mọi hoạt động hậu kiểm dựa trên tiêu chuẩn "ma" đó đều trở nên vô nghĩa.

PV: Phải chăng lợi nhuận khổng lồ trong khi chế tài chưa đủ sức răn đe là lý do khiến sai phạm ngày càng tinh vi?

LS Nguyễn Thanh Hải: Đúng vậy, lợi nhuận khổng lồ trong khi chế tài chưa đủ sức răn đe là thách thức lớn nhất. Bên cạnh đó, chúng ta còn đối mặt với sự bất đối xứng thông tin khi người tiêu dùng không có công cụ kiểm chứng tính xác thực của sản phẩm. Đặc biệt, sự tham gia của một bộ phận nghệ sĩ, “bác sĩ online” quảng cáo thổi phồng công dụng đã làm xói mòn niềm tin xã hội.

PV: Vậy theo ông, chúng ta cần những giải pháp căn cơ nào để làm sạch thị trường TPCN?

LS Nguyễn Thanh Hải: Tôi cho rằng, muốn làm sạch thị trường TPCN thì không thể trong một sớm một chiều, tuy nhiên cần phải có sự quyết tâm từ các cơ quan ban ngành, sự chung tay của cả hệ thống xã hội. Nhân đây, tôi cũng đề xuất một số giải pháp như sau:

Một là, Về pháp lý: Ngoài việc tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật thì cần có những quy định nhằm quy định rõ trách nhiệm liên đới của các KOLs và các nền tảng số như Facebook, TikTok nếu không gỡ bỏ quảng cáo sai sự thật.

Hai là, Về công nghệ: Xây dựng Cổng dữ liệu quốc gia về TPCN, mỗi sản phẩm phải có mã QR định danh duy nhất để truy xuất nguồn gốc. Có thể vận dụng AI để tự động quét và phát hiện các từ khóa quảng cáo bị cấm. Cổng dữ liệu quốc gia: Không chỉ là nơi tra cứu, mà phải là một hệ thống cảnh báo thời gian thực. Khi một mẫu hậu kiểm tại địa phương A không đạt, ngay lập tức hệ thống phải phát lệnh dừng lưu hành trên toàn quốc và thông báo qua mã QR đến điện thoại người tiêu dùng.

Ba là, Về xã hội: Cần đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục cộng đồng để người dân hiểu đúng TPCN không phải là thuốc. Mặt khác, cần phát huy vai trò "Bộ lọc tự nhiên" của các Hiệp hội ngành nghề (nếu có). Bên cạnh đó, cần có cơ chế bảo vệ người tố giác: Khuyến khích nhân viên trong các doanh nghiệp TPCN và người tiêu dùng tố giác sai phạm, đi kèm với chế độ bảo vệ thông tin đời tư, tính mạng của người tố giác và gia đình của họ.

PV: Sau cùng, Luật sư có thông điệp gì gửi đến người tiêu dùng và các cơ quan quản lý?

LS Nguyễn Thanh Hải: Sức khỏe cộng đồng là vốn quý nhất, không thể bị đánh đổi bởi bất kỳ lợi ích kinh tế nào. Hậu kiểm là xu thế tất yếu của quản lý hiện đại, nhưng không đồng nghĩa với buông lỏng. Việc siết chặt quản lý TPCN, từ khâu quản lý, thanh tra đến việc nâng cao tiêu chuẩn kiểm nghiệm mẫu, là nhiệm vụ cấp bách. Một hệ thống hậu kiểm thực sự hiệu quả phải là một "lưới lọc" đủ tinh vi để loại bỏ những mầm mống độc hại, trả lại sự trong sạch cho thị trường và sự an tâm cho mỗi gia đình Việt.

PV: Xin cảm ơn Luật sư Nguyễn Thanh Hải về những chia sẻ vô cùng tâm huyết và sắc sảo này!