Giá Trị Của Các Trước Tác Nam Y, Nam Dược Trong Di Sản Văn Hóa Và Lịch Sử Việt Nam

Tóm tắt

Chuyên khảo phân tích giá trị lịch sử, văn hóa, y dược và y đức của một số trước tác Nam y, Nam dược từ thời trung đại đến đầu thế kỷ XX. Bài viết tổng quan tài liệu, đối chiếu thư mục Hán Nôm, bản dịch và nghiên cứu văn bản học để phân biệt thời điểm biên soạn, bản lưu truyền và phần tăng bổ. Kết quả cho thấy năng lực tự chủ thể hiện qua việc chọn lọc y lý khu vực, sử dụng dược liệu tại chỗ và diễn đạt tri thức bằng tiếng Việt. Các y thư lưu giữ tên thuốc, phương thức truyền dạy và quan niệm về trách nhiệm nghề nghiệp. Bài viết đề xuất số hóa theo từng bản, đối chiếu tên thuốc với mẫu định danh và kiểm chứng riêng độ an toàn, hiệu quả trước khi ứng dụng lâm sàng.

Từ khóa Nam y, Nam dược, y thư Hán Nôm, di sản văn hóa, lịch sử y học, y đức.

Abstract

This narrative review examines the historical, cultural, medical, and ethical significance of selected Vietnamese traditional medical and materia medica texts from the medieval period to the early twentieth century. It draws on Hán Nôm catalogues, translated editions, and textual scholarship to distinguish composition dates, surviving witnesses, and later additions. The review finds that Vietnamese practitioners adapted medical knowledge circulating in the region to local needs, documented locally available medicines, and used vernacular verse to make specialist knowledge easier to remember and transmit. These texts preserve historical drug names, teaching practices, and accounts of professional responsibility. The article proposes digitizing each surviving witness separately, linking historical drug names to authenticated specimens when the evidence allows, and evaluating safety and efficacy before clinical use. It also discusses how community participation can help document knowledge that survives outside written collections, including local plant names and the circumstances in which remedies were used.

Keywords Vietnamese traditional medicine, materia medica, Hán Nôm medical texts, cultural heritage, history of medicine, medical ethics.

1. Đặt vấn đề

Một y thư cổ có thể lưu lại nhiều dấu vết của nghề thuốc trong cùng một trang sách. Tên cây ghi bằng chữ Nôm cho biết người xưa đã gọi và nhận diện nguồn thuốc như thế nào. Lời tựa có thể cho thấy người biên soạn muốn phục vụ ai và họ đọc những sách nào. Một dị bản có thêm bài thuốc hoặc lời chú lại cho biết các thế hệ sau đã sử dụng và chỉnh lý di sản ấy ra sao. Những lớp tư liệu này làm cho y thư trở thành nguồn sử liệu về đời sống, ngôn ngữ và cách tổ chức việc chăm sóc sức khỏe, bên cạnh giá trị chuyên môn của chúng.

Trong phạm vi chuyên khảo, Nam y chỉ những tri thức và thực hành y học cổ truyền được hình thành, tiếp nhận và điều chỉnh trong bối cảnh Việt Nam. Nam dược chỉ các vị thuốc và kinh nghiệm sử dụng nguồn thuốc được ghi nhận trong truyền thống Việt Nam, với trọng tâm là những nguồn có thể khai thác hoặc trồng tại chỗ. Tên gọi của một vị thuốc trong lịch sử có thể phản ánh tập quán sử dụng và đường lưu thông dược liệu. Việc xác định loài, nguồn gốc sinh học và vùng phân bố cần dựa trên các dữ liệu riêng.

Bài viết khảo sát các trước tác tiêu biểu qua những giai đoạn còn tư liệu. Phân tích tập trung vào lịch sử lưu truyền và năng lực tự chủ về tri thức, vai trò của chữ Nôm và văn vần, giá trị tư liệu đối với nghiên cứu dược liệu và trách nhiệm nghề nghiệp của người thầy thuốc. Từ đó, chuyên khảo đề xuất một số việc có thể triển khai trong bảo tồn và nghiên cứu ứng dụng.

2. Nguồn tư liệu và phương pháp

Đây là tổng quan tường thuật theo hướng lịch sử và văn bản học. Các trường hợp được lựa chọn theo chủ đích, dựa trên khả năng xác định nhan đề, tác giả hoặc truyền thống quy thuộc, tình trạng thư mục và sự đa dạng về thể loại. Nguồn đối chiếu gồm thư mục của Viện Nghiên cứu Hán Nôm, biểu ghi ấn bản, các bài khảo cứu trên Tạp chí Hán Nôm và tài liệu của cơ sở chuyên môn. Hai nghiên cứu về y thư thế kỷ XV và về Nguyễn Gia Phan cho phép kiểm tra cụ thể thông tin về lời tựa, số quyển và bản chép còn lại (Lâm Giang, 1996, 1998).

Mỗi trước tác được xem xét qua ba câu hỏi. Bản đang được mô tả là bản soạn, bản chép, bản khắc in hay ấn bản dịch? Nội dung nào có thể quy cho tác giả, nội dung nào thuộc người chỉnh lý hoặc tăng bổ? Tư liệu cho phép kết luận đến đâu về lịch sử và thực hành y học? Những nơi chỉ có thư mục hoặc tài liệu giới thiệu được trình bày ở mức thông tin mà nguồn ấy xác nhận. Chuyên khảo sử dụng mô tả bản và khảo cứu đã công bố, chưa thực hiện hiệu khám toàn bộ nguyên bản Hán Nôm. Phạm vi lựa chọn tập trung vào thư tịch thành văn, do đó chỉ phản ánh một phần tri thức chữa bệnh từng được truyền miệng trong gia đình và cộng đồng.

3. Các trước tác tiêu biểu qua những giai đoạn lịch sử

3.1. Tuệ Tĩnh và Nguyễn Đại Năng trong truyền thống y học thời Trần và đầu Hồ

Tuệ Tĩnh và hai dòng văn bản thuốc Nam. Truyền thống đặt Tuệ Tĩnh vào thời Trần và gắn tên ông với Nam dược thần hiệu và Hồng Nghĩa giác tư y thư. Hai nhan đề có lịch sử lưu truyền riêng. Mai Hồng ghi nhận bản chép Nam dược thần hiệu ký hiệu A.1270 có lời quy thuộc cho Tuệ Tĩnh. Lời tựa ở các bản in A.3024 và A.1664/1 cho biết Hòa thượng Bản Lai tổ chức khắc in năm 1761 sau khi biên tập, bổ sung bản khắc cũ của Vương Thiện Trí. Chính lớp chỉnh lý này cũng lưu dấu việc sử dụng Nội kinh và Bản thảo cương mục khi rà soát y lý và tra cứu vị thuốc (Mai Hồng, 1985).

Đối với Hồng Nghĩa giác tư y thư, lời tựa năm Vĩnh Thịnh thứ 13 (1717) ghi việc khảo duyệt và cho in lại. Bản in lại năm 1723 có quyển thượng ký hiệu AB.238 và quyển hạ AB.306 theo mô tả của Mai Hồng. Bên cạnh Nam dược quốc ngữ phú, các bản lưu truyền có những phần khác nhau về nội dung và hình thức, trong đó có Thập tam phương gia giảm ở dạng ca Nôm. Vì vậy, các mốc 1717, 1723 và 1761 cần gắn với từng nhan đề, từng bản cụ thể. Khi thống kê số vị hoặc số phương, cần nêu rõ ấn bản và đơn vị đếm, chẳng hạn số mục dược tính hay số tên thuốc sau khi đã xử lý các tên gọi trùng nhau (Mai Hồng, 1985).

Nguyễn Đại Năng và châm cứu. Châm cứu tiệp hiệu diễn ca được Viện Y Dược học dân tộc Thành phố Hồ Chí Minh giới thiệu là tác phẩm gắn với Nguyễn Đại Năng, danh y thường được đặt vào khoảng cuối Trần, đầu Hồ. Cách trình bày phép châm cứu bằng thơ Nôm mở rộng phạm vi khảo sát từ sách thuốc sang y thuật không dùng thuốc. Bản giới thiệu của Viện cung cấp căn cứ để nhận diện tác phẩm và thể loại. Việc xác định số huyệt, số chứng và những huyệt được cho là xuất hiện lần đầu cần có bản cụ thể và đối chiếu với thư tịch châm cứu cùng thời hoặc sớm hơn (Viện Y Dược học dân tộc Thành phố Hồ Chí Minh, 2023).

3.2. Từ chuyên khảo thời Lê sơ đến bộ y thư Hải Thượng

Phan Phu Tiên và Nguyễn Trực. Lâm Giang khảo cứu Bản thảo thực vật toản yếu của Phan Phu Tiên và Bảo anh lương phương của Nguyễn Trực như hai trường hợp y thư thế kỷ XV. Tác phẩm gắn với Phan Phu Tiên ghi nhận tính năng và công dụng của những sản vật quen thuộc, mở ra một hướng tìm hiểu mối liên hệ giữa thức ăn, vị thuốc và chăm sóc sức khỏe. Bảo anh lương phương có bố cục bốn quyển Xuân, Hạ, Thu, Đông. Bản A.1462 được Lâm Giang mô tả chỉ còn quyển Xuân, ghi mốc 1455. Quyển này bàn về cách quan sát trẻ nhỏ, có các bài ca về khám và điều hộ, cùng phần về đậu mùa. Đây là một y thư nhi khoa sớm có dấu vết thư mục cụ thể. Tình trạng chỉ còn một quyển giới hạn khả năng phục dựng nội dung ba quyển kia (Lâm Giang, 1996).

Hoàng Đôn Hòa và Hoạt nhân toát yếu. Biểu ghi A.2535 của Viện Nghiên cứu Hán Nôm mang nhan đề Hoạt nhân toát yếu tăng bổ, ghi Hoàng Đôn Hòa soạn, Trịnh Đôn Phác bổ sung. Bản chép có ba quyển, gồm các mục về phụ khoa, nhi khoa, ngoại khoa và một số phương chữa bệnh gia súc. Sự hiện diện của các mục về vật nuôi là một đầu mối để khảo sát mối quan hệ giữa nghề thuốc, sản xuất và sinh kế. Các tài liệu giới thiệu bản dịch còn gợi hướng nghiên cứu về dưỡng sinh và lịch sử quân dân y. Khi phân tích một phương hoặc một phép cụ thể, cần xác định vị trí của nó trong bản đang dùng và mức độ có thể quy về Hoàng Đôn Hòa (Viện Nghiên cứu Hán Nôm, không ghi năm; Quách Tuấn Vinh, 2026).

Lê Hữu Trác và Hải Thượng y tông tâm lĩnh. Bộ sách của Hải Thượng Lãn Ông (1724–1791) cho phép khảo sát dược liệu, phương thuốc, dưỡng sinh và y đức trong cùng một công trình. Theo Bùi Thị Mai Hương, bộ sách gồm 28 tập, 66 quyển. Biểu ghi ấn bản Nhà xuất bản Y học năm 1998 đặt Lĩnh Nam bản thảo ở tập 3, cùng Vệ sinh yếu quyết và một số thiên khác. Ấn bản Tổng hợp Đồng Tháp năm 1992 lại xếp Lĩnh Nam bản thảo, Bách gia chân tàng và Hành giản chân nhu trong quyển 4. Cách chia tập in khác nhau cho thấy sự cần thiết của việc dẫn đúng ấn bản và tên thiên. Ở bình diện tư tưởng, đọc Lĩnh Nam bản thảo bên cạnh Y huấn cách ngôn cho thấy công việc tích lũy tri thức về vị thuốc luôn đi cùng câu hỏi người thầy thuốc phải chịu trách nhiệm như thế nào khi đem tri thức ấy ra sử dụng (Lê Hữu Trác, 1992, 1998; Bùi Thị Mai Hương, 2025).

3.3. Từ Tây Sơn và triều Nguyễn đến đầu thế kỷ XX

Nguyễn Gia Phan và sách về ôn dịch. Theo Lâm Giang, Liệu dịch phương pháp toàn tập được hoàn thành năm Gia Long thứ 13 (1814). Các bản được khảo cứu là bản chép tay chữ Hán. Y thư cho thấy nỗ lực tập hợp kinh nghiệm xử trí các chứng được gọi là ôn dịch và sắp xếp tư liệu cho những nhóm người bệnh khác nhau. Có thể dùng sách để nghiên cứu cách một thầy thuốc đương thời nhận diện và ứng phó với dịch. Việc quy các mô tả trong sách về từng tác nhân truyền nhiễm hiện đại đòi hỏi chứng cứ khác, vượt ra ngoài văn bản y học cổ (Lâm Giang, 1998).

Nguyễn Đình Chiểu và y thư bằng chữ Nôm. Ngư tiều y thuật vấn đáp bổ sung một tiếng nói Nam Bộ ở thế kỷ XIX. Tác phẩm dùng đối thoại và thơ lục bát để diễn giải y lý, đồng thời đưa vào các tình huống phê phán sự giả dối và thiếu năng lực trong hành nghề. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Dương cho thấy Nguyễn Đình Chiểu tiếp nhận kinh điển y học Trung Hoa và diễn đạt lại bằng tiếng Việt, với những sáng tạo phù hợp mục đích truyền dạy của ông (Nguyễn Thị Dương, 2010).

Biên soạn dược liệu thời cận đại. Giáo trình Dược liệu của Trường Cao đẳng Y tế Bạc Liêu ghi nhận Trung Việt dược tính hợp biên của Đinh Nho Chấn và Phạm Văn Thái trong phần lịch sử dược học thời Pháp thuộc. Nguồn này cho phép ghi nhận một đầu mối biên soạn về cả thuốc Bắc và thuốc Nam. Niên đại ấn bản và quy mô bộ sách cần được kiểm tra thêm trên biểu ghi hoặc bản in. Sang thế kỷ XX, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của Đỗ Tất Lợi cho thấy một cách biên khảo khác, trong đó tri thức sử dụng được trình bày bên cạnh mô tả, phân bố, thu hái, chế biến và các dữ liệu dược học hiện đại có thể thu thập được (Trường Cao đẳng Y tế Bạc Liêu, 2021; Đỗ Tất Lợi, 1999).

4. Giá trị lịch sử văn hóa và y học của các trước tác

4.1. Năng lực tự chủ thể hiện qua tiếp nhận và lựa chọn tri thức

Tinh thần thường được diễn đạt bằng mệnh đề “Nam dược trị Nam nhân” gắn với việc người làm thuốc am hiểu những nguồn thuốc mà người bệnh có thể tiếp cận và biết điều chỉnh cách dùng theo hoàn cảnh. Lịch sử Nam dược thần hiệu cho thấy một sách thuốc Nam có thể dùng kinh điển khu vực để khảo duyệt y lý và tra cứu tên thuốc. Trường hợp này giúp cụ thể hóa khái niệm tự chủ trong lịch sử y học. Năng lực ấy thể hiện ở việc đặt câu hỏi từ thực tiễn địa phương, lựa chọn những gì có thể tiếp thu và ghi lại những kinh nghiệm có ý nghĩa đối với người dùng thuốc (Mai Hồng, 1985).

Các lời tựa và dấu vết tăng bổ cũng cho phép nhận ra nhiều chủ thể cùng tham gia. Ở một trường hợp là người tổ chức khắc in và người duyệt sách. Ở trường hợp khác là người chép lại, người bổ sung và người dịch. Sự tiếp nối được nhìn thấy qua những công việc cụ thể ấy, với những khoảng trống do văn bản thất truyền. Đây là cách lý giải có thể kiểm tra bằng tư liệu về sự duy trì của truyền thống, đồng thời tránh áp một ý nghĩa chính trị hiện đại lên mọi cách nói của người xưa.

4.2. Chữ Nôm và văn vần trong truyền dạy y thuật

Nam dược quốc ngữ phú, các đoạn ca Nôm của Thập tam phương gia giảm và lục bát trong Ngư tiều y thuật vấn đáp cho thấy nhiều cách tổ chức tri thức để ghi nhớ. Thể phú có thể sắp xếp tên thuốc thành một chuỗi có nhịp. Thể ca đưa các bước quan sát hoặc các phép gia giảm vào câu vần. Thể vấn đáp cho phép trình bày cả lý lẽ và tình huống hành nghề. Các hình thức này có giá trị đối với lịch sử tiếng Việt chuyên ngành vì chúng lưu lại cách gọi vị thuốc, chứng trạng và động tác chuyên môn bên cạnh thuật ngữ Hán học (Mai Hồng, 1985; Lâm Giang, 1996; Nguyễn Thị Dương, 2010).

Để đánh giá mức độ phổ biến của một y thư, cần thêm dấu vết về bản chép, nơi in, người sử dụng và môi trường truyền dạy. Hình thức dễ thuộc chỉ cho thấy khả năng hỗ trợ truyền đạt. Một bản phiên âm có chú giải cũng cần giữ những dị danh và từ địa phương có giá trị tra cứu. Nếu gộp chúng ngay vào một thuật ngữ hiện hành, người đọc sẽ mất thông tin về cách tri thức y học được gọi tên và lưu truyền.

4.3. Dược liệu bản địa và giới hạn của chứng cứ lịch sử

Có thể khảo sát một vị thuốc qua các chỉ dẫn trong y thư về tên gọi, bộ phận dùng, dạng chế biến hoặc nhóm chứng mà người xưa gắn với vị ấy. Một mục thuốc có thể dẫn người nghiên cứu đến nhiều nguồn vật liệu. Cùng một tên gọi có thể khác nghĩa giữa hai vùng hoặc giữa hai ấn bản. Do vậy, một hồ sơ có thể kiểm chứng cần lưu tên theo nguyên văn, dị danh, ngữ cảnh mô tả và mẫu đối chiếu đã định danh. Tên khoa học chỉ nên điền khi có căn cứ về loài. Với mẫu dùng nghiên cứu, các bước xác thực nguyên liệu và kiểm soát chất lượng cần được thực hiện theo phương pháp phù hợp (Đỗ Tất Lợi, 1999; World Health Organization, 2011).

Tri thức còn lưu hành tại cộng đồng bổ sung những gì sách cổ ghi thiếu. Khảo sát ở cộng đồng người Dao tại địa bàn Phan Thanh, Cao Bằng, ghi nhận 202 loài cây thuốc thuộc 83 họ. Con số phản ánh kết quả điều tra tại địa bàn nghiên cứu và minh họa giá trị của việc ghi nhận theo cộng đồng. Một điểm tương đồng giữa ghi chép trong sách và lời kể hiện nay có thể gợi ra giả thuyết lịch sử. Muốn xác định quan hệ truyền thừa, cần thêm bằng chứng về thời gian, địa bàn, người truyền dạy và cách nhận diện cây thuốc (Ngo và cộng sự, 2026).

4.4. Y đức trong lời tựa và tình huống hành nghề

Lời tựa Bảo anh lương phương cho biết việc chăm sóc trẻ nhỏ là một động cơ biên soạn. Các mục quan sát dấu hiệu ở trẻ chưa biết nói cho thấy sự chú ý đến khó khăn của một nhóm người bệnh cụ thể. Y huấn cách ngôn đặt việc học và trách nhiệm hành nghề trong khuôn khổ y đức. Ngư tiều y thuật vấn đáp diễn đạt yêu cầu ấy qua những tình huống người hành nghề bị chất vấn về năng lực và sự trung thực (Lâm Giang, 1996; Nguyễn Thị Dương, 2010; Bùi Thị Mai Hương, 2025).

Khi đưa những tư liệu này vào giảng dạy lịch sử và đạo đức y học, có thể yêu cầu người học xác định căn cứ nhận định của thầy thuốc, cách giải thích giới hạn hiểu biết và trách nhiệm trước người bệnh dễ bị tổn thương. Đọc theo tình huống giúp người học thấy ý nghĩa của y đức trong quyết định chuyên môn, đồng thời nhận biết những khác biệt giữa thực hành lịch sử và chuẩn mực hiện hành.

5. Bảo tồn và phát huy giá trị trong nghiên cứu hiện nay

5.1. Số hóa theo từng bản và công bố căn cứ đối chiếu

Đơn vị lưu trữ và nhóm Hán Nôm có thể khởi đầu bằng một hồ sơ mẫu cho Hồng Nghĩa giác tư y thư, liên kết biểu ghi AB.238 và AB.306 với ảnh từng tờ khi được phép công bố. Mỗi đơn vị văn bản nên có ký hiệu kho, niên đại được ghi trên bản, tình trạng đầy đủ hoặc khuyết, cùng thông tin về người soạn, chép, hiệu đính hoặc tăng bổ khi xác định được. Bản phiên âm và bản dịch cần dẫn ngược đến số tờ, đánh dấu chỗ khó đọc và ghi rõ dị văn. Kết quả có thể kiểm tra qua tỷ lệ mục đã đối chiếu được với ảnh bản, số dị văn đã chú giải và danh sách những chỗ còn bỏ ngỏ.

5.2. Gắn thư tịch với mẫu dược liệu và tri thức cộng đồng

Các cơ sở đào tạo y dược, đơn vị lưu giữ tiêu bản và người nắm giữ tri thức tại địa phương có thể phối hợp làm bộ hồ sơ đối chiếu cho những tên thuốc có nhiều cách hiểu. Mỗi hồ sơ nên ghi xuất xứ văn bản, tên gọi tại địa phương, bộ phận được dùng, căn cứ định danh và nơi lưu tiêu bản. Khi thu thập tri thức còn lưu truyền, cần thống nhất với người cung cấp về cách ghi công, phạm vi sử dụng và việc công bố. Công ước UNESCO năm 2003 cung cấp một khung tham chiếu cho việc ghi chép, truyền dạy và bảo vệ tri thức gắn với cộng đồng. Tư liệu chữ viết và thực hành sống có thể được bảo tồn bằng các biện pháp bổ trợ nhau (UNESCO, 2003).

5.3. Kiểm chứng trước khi chuyển sang ứng dụng

Một công dụng ghi trong y thư có thể trở thành câu hỏi nghiên cứu sau khi xác định được nguyên liệu, phương pháp chế biến và ý nghĩa của chứng trạng trong bối cảnh lịch sử. Khi phát triển một chế phẩm cụ thể, cần làm rõ thành phần, chất lượng nguyên liệu và tính nhất quán giữa các lô. Tùy câu hỏi, bước tiếp theo có thể là nghiên cứu độc tính, tương tác, độ an toàn hoặc hiệu quả lâm sàng. Kết luận từ một mẫu dược liệu hoặc chế phẩm chỉ áp dụng trong phạm vi đối tượng và điều kiện đã nghiên cứu. Định hướng này phù hợp với yêu cầu tăng cường bằng chứng và an toàn trong Chiến lược y học cổ truyền toàn cầu 2025–2034 của Tổ chức Y tế Thế giới (World Health Organization, 2025).

6. Kết luận

Các trước tác Nam y, Nam dược lưu lại cách người Việt chọn lọc y lý, huy động nguồn thuốc tại chỗ, truyền dạy bằng tiếng Việt và suy nghĩ về trách nhiệm của người làm nghề. Các trường hợp Tuệ Tĩnh, Hoàng Đôn Hòa và Lê Hữu Trác cho thấy giá trị của việc đọc đến từng bản và từng thiên. Y thư về châm cứu, nhi khoa và ôn dịch mở rộng phạm vi di sản sang những lĩnh vực thực hành cụ thể. Có thể bắt đầu bảo tồn bằng việc định danh bản sách, đối chiếu dị văn, xác thực dược liệu và ghi nhận người nắm giữ tri thức. Từ nền tảng đó, các câu hỏi về ứng dụng hiện nay có thể được đặt ra và đánh giá bằng phương pháp nghiên cứu phù hợp.

Tài liệu tham khảo

1. Bùi Thị Mai Hương (2025), “Bảo tồn, phát huy giá trị di sản của Hải Thượng Lãn Ông về y học cổ truyền trong thời đại ngày nay”, Cổng thông tin Sở Y tế Hà Tĩnh, ngày 24/02/2025. Tra cứu nguồn;

2. Đỗ Tất Lợi (1999), Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, in lần thứ 8 có sửa chữa, bổ sung, Nhà xuất bản Y học, Hà Nội. Tra cứu nguồn;

3. Lâm Giang (1996), “Hai tác phẩm y học thế kỷ XV”, Tạp chí Hán Nôm, số 2. Tra cứu nguồn;

4. Lâm Giang (1998), “Những tác phẩm y học của Nguyễn Gia Phan”, Tạp chí Hán Nôm, số 1. Tra cứu nguồn;

5. Lê Hữu Trác (1992), Hải Thượng y tông tâm lĩnh: Sách thuốc Việt Nam, quyển 4, tập 17–20, Nhà xuất bản Tổng hợp Đồng Tháp, tr. 1605–2250. Tra cứu nguồn;

6. Lê Hữu Trác (1998), Hải Thượng y tông tâm lĩnh, tập 3, Nhà xuất bản Y học, Hà Nội. Tra cứu nguồn;

7. Mai Hồng (1985), “Tìm hiểu tư liệu về Tuệ Tĩnh”, Tạp chí Hán Nôm, số 2. Tra cứu nguồn;

8. Nguyễn Thị Dương (2010), “Ngư tiều y thuật vấn đáp trong tủ sách đông y thời Nguyễn”, Tạp chí Hán Nôm, số 6 (103), tr. 56–62. Tra cứu nguồn;

9. Quách Tuấn Vinh (2026), “Giới thiệu tác phẩm Hoạt nhân toát yếu – Di sản văn hóa của danh y Hoàng Đôn Hòa”, Hội Quân dân y Việt Nam, ngày 03/10/2026. Tra cứu nguồn;

10. Trường Cao đẳng Y tế Bạc Liêu (2021), Giáo trình Dược liệu, trình độ cao đẳng, tr. 10. Tra cứu nguồn;

11. Viện Nghiên cứu Hán Nôm (không ghi năm), “Hoạt nhân toát yếu tăng bổ”, Thư mục Di sản Hán Nôm, mục 1513, ký hiệu A.2535. Tra cứu nguồn;

12. Viện Y Dược học dân tộc Thành phố Hồ Chí Minh (2023), “Châm cứu tiệp hiệu diễn ca”. Tra cứu nguồn;

13. Ngo và cộng sự (2026), “Investigation of Knowledge of Using Medicinal Plants of the Dao Ethnic Group in Phan Thanh Commune, Cao Bang Province”, VNU Journal of Science: Medical and Pharmaceutical Sciences, công bố trực tuyến ngày 05/04/2026. DOI 10.25073/2588-1132/vnumps.4847. Tra cứu nguồn;

14. UNESCO (2003), Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Paris, Điều 2 và Điều 15. Tra cứu nguồn;

15. World Health Organization (2011), Quality Control Methods for Herbal Materials, Geneva. Tra cứu nguồn;

16. World Health Organization (2025), Global Traditional Medicine Strategy 2025–2034, Geneva. Tra cứu nguồn.