Xạ can: Vị thuốc quý chữa bệnh hầu họng và nhiều công dụng khác

Tên gọi và danh pháp

- Tên tiếng Việt: Xạ can.

- Tên khác: Cây rẻ quạt.

- Tên khoa học: *Belamcanda chinensis* (L.) DC.

Đặc điểm tự nhiên

Xạ can là cây thân thảo sống lâu năm, cao khoảng 1m, với thân rễ mọc bò màu nâu nhạt, phân nhiều nhánh. Lá cây hình mác, dài từ 20 - 40 cm, rộng khoảng 15 - 20 cm, xếp thành một mặt phẳng như cánh quạt. Hoa có màu vàng cam đỏ, điểm những đốm tía, đường kính từ 3 - 4 cm. Quả nang hình trứng, hạt xanh đen, hình cầu.

Phân bố và thu hái

Xạ can phân bố chủ yếu ở vùng Đông Bắc Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên và các nước Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Tại Việt Nam, cây mọc hoang nhiều ở các tỉnh như Lạng Sơn, Lào Cai, Hà Nội, Thanh Hóa, Nghệ An và cả khu vực miền Nam.

Xạ can thường được thu hoạch vào đầu mùa xuân khi cây mới nảy mầm hoặc cuối thu khi lá khô héo. Thân rễ sau khi thu hái sẽ được làm sạch, thái lát và phơi hoặc sấy khô để dùng dần.

Thành phần hóa học

Thân rễ Xạ can chứa nhiều hoạt chất quý như flavonoid, isoflavonoid (tectorigenin, tectoridin), stilben, benzoquinone, xanthon và triterpenoid. Ngoài ra, một số chất glucozit như belamcandin và iridin cũng được chiết xuất từ cây này.

Xạ can: Vị thuốc quý chữa bệnh hầu họng và nhiều công dụng khác

Công dụng của xạ can

Theo y học cổ truyền

Xạ can có vị đắng, tính hàn, hơi độc, quy vào hai kinh Can và Phế. Theo Đông y, nó có tác dụng thanh nhiệt giải độc, tiêu thũng, hóa đờm bình suyễn và sát trùng. Đây là vị thuốc quý trong điều trị các bệnh về hầu họng như viêm họng, viêm amidan, khàn tiếng. Ngoài ra, Xạ can còn được dùng để chữa sốt, tắc tia sữa, đau bụng kinh và thậm chí rắn cắn.

Theo y học hiện đại

Nhiều nghiên cứu hiện đại đã chứng minh Xạ can có các tác dụng nổi bật:

1. Chống Oxy Hóa và Bảo Vệ Tế Bào:

Chiết xuất từ Xạ can giúp giảm tổn thương tế bào và chống lại các loại oxy hóa phản ứng nội bào.

2. Kháng Viêm:

Một nghiên cứu năm 2010 cho thấy chiết xuất Xạ can có khả năng ức chế các yếu tố gây viêm thông qua con đường MAPK JNK và p38.

3. Kháng Khuẩn:

Thí nghiệm in vitro chứng minh chiết xuất thân rễ Xạ can có tác dụng ngăn chặn sự phát triển của vi khuẩn gây bệnh như liên cầu tan máu, trực khuẩn ho gà và tụ cầu vàng.

4. Chống Ung Thư:

Nghiên cứu năm 2012 đã phân lập được nhiều hợp chất từ Xạ can có hoạt tính chống ung thư mạnh mẽ, đặc biệt là axit betulinic. Các hợp chất này có khả năng chống lại sự tăng sinh của tế bào ung thư vú, ung thư gan, ung thư tuyến tiền liệt và ung thư dạ dày.

Công dụng của xạ can

Cách sử dụng và liều dùng

Liều dùng của Xạ can thường dao động từ 3 - 6g dưới dạng thuốc sắc hoặc 10 - 20g rễ tươi giã. Ngoài ra, nó còn được bào chế thành thuốc bột hoặc viên ngậm.

Lưu ý: Việc sử dụng Xạ can cần tuân theo hướng dẫn của bác sĩ Y học cổ truyền để đảm bảo an toàn và hiệu quả.

Một số bài thuốc kinh nghiệm với xạ can

Bài thuốc chữa tắc cổ họng, ăn uống không thông

Chuẩn bị: Xạ can 4g, Hoàng cầm 2g, Sinh cam thảo 2g, Cát cánh 2g.

Thực hiện: Các vị tán nhỏ, hòa tan với nước đun sôi để nguội mà uống.

Bài thuốc chữa viêm họng

Chuẩn bị: Cỏ nhọ nồi và Bồ công anh mỗi vị 20g, thân rễ cây Xạ can 12g, Kim ngân hoa 16g, Cam thảo đất 16g, cho tất cả vào nồi sắc lấy nước uống. Dùng mỗi ngày một lần, liên tục trong 3 - 5 ngày.

Bài thuốc chữa các triệu chứng báng bụng to, da đen sạm

Chuẩn bị: Xạ can tươi.

Thực hiện: Giã nhỏ Xạ can tươi, vắt lấy nước uống, hễ thấy lợi tiểu tiện thì thôi.

Bài thuốc ôn Phế hóa đàm, chỉ khái định suyễn

Chuẩn bị: Xạ can 12g, Ma hoàng 12g, Sinh khương 12g, Tử uyển 12g, Khoản đông hoa 12g, Bán hạ 12g, Ngũ vị tử 6g, Tế tân 4g, Đại táo 3 quả.

Thực hiện: Sắc nước, chia làm 3 lần uống trong ngày, uống ấm. Phương này có tác dụng chữa ho mà khí nghịch lên, trong họng có nước khò khè như gà kêu.

Bài thuốc này có tên là Xạ can Ma hoàng thang nằm trong cuốn Kim Quỹ Yếu Lược của Trương Trọng Cảnh.

Bài thuốc trị họng sưng đau

Chuẩn bị: Xạ can 20g.

Thực hiện: Xạ can thái nhỏ, sắc với 1,5 chén nước còn 8 phân, bỏ bã, cho ít mật vào và uống.

Bài thuốc này có tên là Xạ can thang nằm trong quyển Thánh Tế Tổng Lục.

Bài thuốc trị vú sưng mới phát

Chuẩn bị: Xạ can, lựa loại gốc giống hình con Tằm nằm chết cứng, cùng với rễ cỏ Huyên. Thực hiện: Tán bột, trộn với mật, đắp vào.

Bài thuốc trị bạch hầu

Xạ can 3g, Sơn đậu căn 3g, Kim ngân hoa 15g, Cam thảo 6g. Sắc uống.

Lưu ý khi sử dụng

Lưu ý khi sử dụng

- Không dùng cho người bị dị ứng hoặc quá mẫn với thuốc.

- Phụ nữ mang thai và người Tỳ Vị hư hàn không nên sử dụng.

- Tránh dùng kéo dài vì có thể gây mệt mỏi hoặc tiêu chảy.

- Sử dụng ở các cơ sở y tế uy tín để đảm bảo chất lượng dược liệu.

Xạ can là một vị thuốc quý với nhiều công dụng trong điều trị bệnh hầu họng và các bệnh lý khác. Tuy nhiên, việc sử dụng cần tuân thủ đúng liều lượng và hướng dẫn của bác sĩ Y học cổ truyền để đảm bảo an toàn và hiệu quả. Với những giá trị mà Xạ can mang lại, đây chắc chắn là một thảo dược đáng được quan tâm trong cả y học cổ truyền lẫn y học hiện đại.

Tham khảo: Lý Luận Cơ Bản Y Học Cổ Truyền và Y học Cổ Truyền Cơ sở Và Bệnh Học Y Học Cổ Truyền