Cách sử dụng cây bách bộ trong các bài thuốc chữa bệnh

Cây bách bộ

Tên thường gọi: Vị thuốc Bách bộ còn gọi là Sâm cao, Đẹt ác, Dây ba mươi.

Tên khoa học: Stemona tuberosa Lour. Họ Stemonaceae.

Họ khoa học: Bách bộ (Stemonaceae).

Bách bộ thuộc loại cây leo, thân nhỏ, nhẵn, chiều dài thân từ 6 đến 8 m. Lá mọc đối hoặc so le, có cuống, hình dạng giống trái tim. Hoa to, có màu đỏ, mọc từ 1 đến 2 hoa ở nách lá. Mỗi hoa bao gồm 2 lá đài, 2 cánh đài dài 4 cm; có 4 nhị.

Quả hình nang dài 3,5 cm, chứa từ 2 đến 8 hạt. Rễ thường cong queo, đầu trên hơi phình to, đầu dưới thuôn nhỏ dần, có từ 10 đến 30 củ, có khi lên đến 100 củ. Mỗi củ dài từ 15 đến 20 cm, đường kính từ 1,5 đến 2 cm. Củ có màu trắng vàng, vị ngọt, có hậu rất đắng.

Phân bố, thu hái, chế biến

Bách bộ mọc hoang ở nhiều nơi, đặc biệt tại vùng đồi núi như: Hà Giang, Hòa Bình, Bắc Cạn, Thái Nguyên, Kon Tum… Vị thuốc này dễ bị nhầm lẫn với các loại sâm “bồi bổ sinh lực” đắt tiền quý hiếm khác như: Đảng sâm, sâm Ngọc Linh…

Dùng củ nhiều năm để làm thuốc. Củ càng lâu năm càng to dài. Thu hoạch vào đầu đông hằng năm hoặc vào lúc đầu xuân lúc chồi cây chưa hoạt động. Trước khi thu hoạch, cắt bỏ dây thân, nhổ bỏ cây nhỏ, đào toàn bộ củ lên, rửa sạch phơi hoặc sấy khô.

Bộ phận sử dụng

Bộ phận sử dụng: Rễ củ.

Cách sử dụng cây bách bộ trong các bài thuốc chữa bệnh

Thành phần hóa học

Bách bộ chứa nhiều alkaloids: stemonin, tuberstemonin, stemonidin, neotuberostemonine, croomine…

Ngoài ra, Bách bộ còn có các thành phần khác: glucid, protid, lipid, các acid hữu cơ…

Tác dụng dược lý của Bách bộ

Theo Y học cổ truyền

Tính vị, quy kinh: Bách bộ vị ngọt, đắng, tính ấm, quy vào kinh phế.

Có tác dụng ôn phế, sát trùng, bổ phổi chữa ho.

Theo Y học hiện đại

Các tác dụng dược lý theo Y học hiện đại của Bách bộ đều do alkaloids phụ trách.

Tác dụng trị ho

Mô hình chuột có bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính COPD: Đây là một bệnh phổi phổ biến và thường xuyên xảy ra ở người trên 40 tuổi, gây ho, khó thở, khạc đàm kéo dài. Bách bộ có tác dụng giãn cơ trơn phế quản, giảm các hóa chất trung gian gây viêm, dẫn đến giảm khó thở. Có hiệu quả đối với ho mãn tính hoặc cấp tính.

Mô hình chuột bị viêm phổi do khói thuốc lá: Khói thuốc bao gồm hơn 4.500 hợp chất, bao gồm các chất gây ung thư ở người và nhiều chất độc như nicotine, carbon monoxide. Bách bộ có tác dụng giảm ho, giảm viêm đáng kể, có thể là một loại thảo dược mới trong điều trị các bệnh về phổi.

Mô hình lợn: Các alkaloids trong Bách bộ như neotuberostemonine, tuberostemonine và stemoninine có tác dụng ức chế con đường phản xạ ho ngoại biên. Croomine hoạt động trên các vị trí trung tâm trong con đường phản xạ ho và chứng minh tác dụng ức chế trung tâm hô hấp.

Vì có tác dụng ức chế trung tâm hô hấp, do đó cần cẩn trọng liều lượng khi sử dụng Bách bộ.

Tác dụng kháng sinh, kháng khuẩn

Thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro), dịch chiết Bách bộ có tác dụng kháng khuẩn đối với nhiều loại khuẩn gây bệnh gồm:

• Vi khuẩn phế cầu (Streptococus pneumonia).
• Vi khuẩn não mô cầu (Neisseria meningitides).
• Vi khuẩn tụ cầu vàng (Staphylococus aureus).

Tác dụng cây bách bộ

Tác dụng chữa giun

Theo Đỗ Tất Lợi (2006), trong thời kỳ kháng chiến, cao nước Bách bộ dùng uống với liều 3 thìa cà phê một lần, giun ra rất nhiều.

Tuy nhiên, tác dụng chữa giun không còn phù hợp với tình hình thực tế hiện tại. Nguyên do là có nhiều loại thuốc xổ giun, chỉ cần uống 1 lần đã đem lại hiệu quả cao, tiêu diệt nhiều loài giun sán khác nhau.

Tác dụng tiêu diệt côn trùng

• Diệt ruồi, bọ gậy: Phun dung dịch Bách bộ và nước nước theo tỉ lệ 1:20 quanh nhà, trong lu nước đọng.
• Diệt ruồi, muỗi, bọ chó, rận: Đốt Bách bộ hơ lấy khói xông.

Công dụng, liều dùng, kiêng kỵ

• Liều dùng: 4 – 20 gam.
• Dùng sống: Trị ghẻ lở, giun sán. Dùng chín: Trị ho.
• Kiêng kỵ: Vị thuốc có tính nhuận phế nên người bị tiêu chảy mạn tính, tỳ vị hư nhược không được sử dụng.

Bài thuốc từ cây bách bộ

Bài thuốc từ cây bách bộ

Trị bệnh mũi đỏ: Ngâm 50g bách bộ trong 100ml cồn 95 độ, sau 10 ngày lấy ra dùng bôi 3 lần/ngày, liệu trình trên 1 tháng sẽ thấy hiệu quả.

Trị ho không dứt: đem bách bộ nướng trên than đỏ cho khô lại, mỗi lần lấy một ít bột bách bộ nướng tán nhỏ ngậm với ít nước. Khoảng 15 phút rồi nuốt luôn cả cái và nước sẽ thấy êm họng ngay.

Chữa trẻ nhỏ sốt, ho: Sử dụng bách bộ , bối mẫu, cát căn, thạch cao mỗi loại 30g tán bột, mỗi lần dùng 12g có thể vo thành viên với mật ong. Ngày dùng 2 lần trẻ sẽ đỡ sốt và giảm ho ngay.

Tẩy giun: Trước khi tẩy dun cần cách xa bữa ăn ít nhất 3 tiếng. Tốt nhất là trước khi đi ngủ hoặc mới ngủ dậy, khi đó bụng rỗng dun sẽ tấn công vào thảo dược được đưa vào ngay lúc đó. Sử dụng bách bộ 500g, Vaselin 200g nấu thành dạng cao bôi hậu môn.

Trị phù, vàng da cả người: Bách bộ (củ) mới đào về, rửa sạch, gĩa nát. Đắp một miếng lên rốn, lấy nửa tô xôi gĩa mềm dẻo đắp trên miếng Bách bộ vừa rồi, xong lấy khăn bịt lại 12 ngày sau thấy trong ruột có hôi mùi rượu thì tiểu được, hết phù (Dương Thị Gia Tàng Phương).

Trị đau bụng do các loại trùng sán lạ như ăn rau sống: bách bộ đem nấu thành cao, pha với nước hoặc dạng viên uống thường xuyên ngày 1-2 lần trước khi ăn để phòng trị các loại trùng ký sinh.

Điều trị lao phổi: Bách bộ 20g, đơn bì, đào nhân, hoàng cầm mỗi vị 10g. Sắc với 1 lít nước, đun cạn còn khoảng 80ml chia 3 lần uống trong ngày. Dùng liên tục cách trên trong khoảng 3 tháng sẽ có chuyển biến.

Trị ho lâu ngày: dùng 80gr bách bộgiã vắt nước đem sắc lại cho dẻo quánh như cao là được. Mỗi lần dùng 1 muỗng canh uống với nước, ngày uống 3 lần.

Trị các loại côn trùng vào lỗ tai: bách bộ đem nghiền nát trộn với dầu mè bôi trong lỗ tai, côn trùng sẽ chết ngạt hoặc khó thở và chui ra ngoài.

Trị ho nhiều: dùng bách bộ tán nhỏ hoặc có thể sử dụng cả dây cây bách bộ, giã vắt lấy nước cốt trộn cùng với mật ong đem nấu thành cao. Mỗi lần ngậm một ít với nước tầm 15 phút sau đó nuốt từ từ

Điều trị bệnh ngoài da, mề đay, lỡ loét, mẩn ngứa: Dùng củ bách bộ tươi rửa sạch đem cắt mỏng, xát vào chỗ ngứa hoặc giã nát lấy nước bôi lên vùng bị lỡ ngày 2 lần.

Trị chí, rận, bọ chét: Bách bộ 120g, ngâm với 1 lít Cồn, sau 24 giờ sức ở ngoài da.

Diệt bọ gậy và côn trùng: Đem củ bách bổ hoặc thân bách bộ giã nát nấu cô đặc nước sắc bách bộ đổ vào nơi có bọ gậy hay côn trùng hay lui tới. Cách này diệt bọ gậy rất hiệu quả và không cho côn trùng quay lại.

Củ cây bách bộ

Những lưu ý khi sử dụng củ bách bộ

Thảo dược gì cũng có cái lợi và hại vì thế khi sử dụng cần có liều lượng và tuân theo lời khuyên của bác sĩ. Rượu ngâm củ bách bộ rất tốt tuy nhiên chỉ nên sử dụng một chén nhỏ trước khi ăn.

Không nên dùng nhiều củ bách bộ vì sẽ ngộ độc, gây tê liệt hoặc nôn ói, mệ mỏi trung khu hô hấp, có thể gây nên tử vong.

Trong trường hợp ngộ độc nhẹ, có thể giải độc bằng nước ép gừng tươi hoặc đem nướng lên pha với nước ấm, thêm một ít giấm ăn. Trường hợp nặng, phải đưa ngay đến bệnh viện cấp cứu ngay không nên chậm trễ./.