Cây bồ hòn: Công dụng, cách dùng trị bệnh theo y học cổ truyền

Đặc điểm và phân bố của cây bồ hòn

Bồ hòn có tên khoa học là Sapindus saponaria L., thuộc họ Sapindaceae (Bò hòn). Cây bồ hòn còn được nhân dân ta gọi trại là cây bòn hòn. Bồ hòn là dạng cây gỗ to, cao khoảng 5 đến 10m hoặc hơn và thường rụng lá vào mùa khô.

Bồ hòn có lá kép lông chim, mọc so le và có hoa lưỡng tính. Quả bồ hòn hình cầu, vỏ ngoài dày, có đường sống nổi rõ, quả khi chín thường nhăn nheo, màu vàng nâu và có hạt đen tròn. Mùa hoa thường rơi vào tháng 7-9 và mùa quả khoảng tháng 10-12.

Tại Việt Nam bồ hòn phân bố rải rác hầu hết các tỉnh thuộc vùng núi thấp (thường dưới 1000m) và trung du bao gồm các tỉnh Yên Bái, Bắc Giang, Nghệ An, Thái Nguyên, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Tuyên Quang, Thanh Hoá, Hà Tĩnh...

Trước đây, cây bồ hòn thường được trồng ở một số nơi như đình chùa hay quanh làng bản để tạo cảnh quang, lấy quả và bóng mát. Bộ phận dùng của cây bồ hòn là quả và hạt. Quả được thu hái vào mùa thu, có thể để nguyên hoặc bỏ hạt phơi khô.

Cây bồ hòn: Công dụng, cách dùng trị bệnh theo y học cổ truyền

Công dụng của cây bồ hòn trong y học cổ truyền

Công dụng của cây bồ hòn trong đời sống

Cây bồ hòn đã có nhiều ứng dụng trong đời sống hằng ngày. Bồ hòn là loại cây thân gỗ nên thường được trồng với diện tích lớn để phủ xanh đồi trọc và cung cấp nguyên liệu gỗ cho sản xuất vật dụng. Các nhà sư cũng thường sử dụng những tràng hạt được xâu từ hạt bồ hòn.

Ngoài ra, saponin trong thịt quả bồ hòn có đặc tính tạo bọt, kháng khuẩn, không độc hại và thân thiện với môi trường. Vì vậy, nước bồ hòn từ lâu đã được ứng dụng để giặt giũ, tắm gội, dùng như chất tẩy trắng, đánh bóng đồ trang sức hoặc dùng để chống sâu bọ, côn trùng...

Đặc biệt, nó có hiệu quả rất tốt trong trường hợp giặt đồ len, lụa vì các đồ này thường không chịu được độ kiềm của xà phòng. Có nhiều cách để làm nước bồ hòn nhưng đơn giản nhất là ngâm thịt quả bồ hòn khô, khoảng 10 quả cho 1 lít nước, sau đó đun sôi và ninh nhỏ lửa, tiếp đến để qua đêm rồi lọc lấy nước bồ hòn sử dụng. Bên cạnh đó, người ta còn có thể nghiền bồ hòn thành bột hoặc ủ enzyme để tiện cho việc sử dụng và bảo quản.

Công dụng của bồ hòn trong y học

Quả bồ hòn: nước sắc từ thịt quả bồ hòn có công dụng kháng khuẩn, tiêu viêm, tăng cường miễn dịch, làm tan máu bầm, hỗ trợ điều trị bệnh tiểu đường và các bệnh đường lý hô hấp như viêm amidan, đau họng, ho gà, viêm phế quản, viêm phổi...

Theo y học dân gian, người dân Ấn Độ thường dùng vỏ quả bồ hòn trộn với mật ong rồi làm thành viên hoàn để hỗ trợ điều trị viêm phổi. Ngoài ra, quả bồ hòn còn có thể hỗ trợ điều trị các vấn đề da liễu.

Người ta thường lấy vỏ quả bồ hòn tán nhỏ thành bột nhão rồi bôi lên các vết côn trùng đốt, trị ghẻ, lở, nấm da. Gội đầu bằng nước bồ hòn cũng giúp giảm gàu và nấm tóc. Dùng nước bồ hòn như sữa rửa mặt cũng hỗ trợ trị mụn nhờ đặc tính kháng khuẩn của các thành phần trong thịt quả.

Lá bồ hòn thường được sắc uống để trị ho gà hay giã nát và đắp lên vết côn trùng đốt giúp giảm sưng, đau.

Vỏ cây bồ hòn: tại một số vùng, người dân thường lấy vỏ cây bồ hòn giã nát rồi ngâm nước tắm cho động vật để diệt bọ, rận, chấy.

Rễ bồ hòn: nước sắc từ rễ có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, điều trị cảm mạo, làm tan đờm, giảm ho,...

Hạt bồ hòn: nhân quả bồ hòn có tác dụng chữa hôi miệng, sâu răng.

Ngoài ra phần trên mặt đất của bồ hòn còn có hoạt tính diệt tinh trùng ở chuột và người. Do đó, người ta đang bào chế và thử nghiệm một dạng kem bào chế từ saponin toàn phần của bồ hòn để dùng tại âm đạo với tác dụng ngừa thai.

Công dụng của cây bồ hòn trong y học cổ truyền

Cách dùng cây bồ hòn trị bệnh hiệu quả

1. Bài thuốc điều trị viêm amidan, viêm họng gây nuốt đau, ho và ứ đờm

• Bài thuốc 1: Vỏ quả bồ hòn đồ chín. Đem phơi khô, tán bột mịn, sau đó dùng một ít bột thổi vào họng.
• Bài thuốc 2: Dùng vỏ quả bồ hòn đem rửa sạch, phơi khô và nhai trực tiếp, nuốt lấy nước. Hoặc dùng vỏ quả sắc lấy nước và chia thành nhiều lần uống trong ngày.

2. Bài thuốc trị chứng lỵ, tiểu buốt, tiểu ra máu và tiểu nhiều lần

• Chuẩn bị: Vỏ quả bồ hòn.
• Thực hiện: Sắc uống, chia nước sắc thành nhiều lần uống trong ngày.

3. Bài thuốc trị chứng sốt cao, khó thở và ho do cảm mạo

• Chuẩn bị: Rễ bồ hòn.
• Thực hiện: Đem sắc uống.

4. Bài thuốc trị ho gà

• Chuẩn bị: Lá bồ hòn.
• Thực hiện: Đem sắc uống cho đến khi khỏi bệnh.

5. Bài thuốc trị chứng hắc lào, ghẻ lở

• Chuẩn bị: Vỏ quả bồ hòn phơi khô và dầu lạc.
• Thực hiện: Đem nấu dược liệu trong dầu lạc, sau đó thêm bột diêm sinh và hạt củ đậu tán mịn vào. Dùng thuốc thoa lên vùng da cần điều trị nhiều lần trong ngày.

6. Bài thuốc trị đau nhức răng, hôi miệng, sâu răng

• Chuẩn bị: Hạt bồ hòn.
• Thực hiện: Giã nát, thêm nước sạch vào và vắt lấy nước. Dùng dịch vắt súc miệng, thực hiện nhiều lần trong ngày sẽ thấy triệu chứng thuyên giảm dần.

7. Bài thuốc trị hắc lào

• Chuẩn bị: Củ riềng già 10g và vỏ quả bồ hòn 20g.
• Thực hiện: Tán nhỏ, đem ngâm với cồn 90 độ 20ml. Sau đó dùng cồn thoa lên vùng da cần điều trị.

8. Bài thuốc phòng ngừa đĩa cắn

• Chuẩn bị: Quả bồ hòn.
• Thực hiện: Chế thành dầu và thoa lên chân, bắp đùi trước khi lội xuống ruộng, ao hồ.

9. Bài thuốc hỗ trợ điều trị viêm xoang

• Chuẩn bị: Rễ bồ hòn, mẫu kinh, lá cây sanh và cây bạc đầu mỗi vị 15g.
• Thực hiện: Đem sắc với 500ml nước còn lại một nửa. Chắt lấy nước và chia thành 3 lần uống trong ngày.

10. Bài thuốc trị ghẻ và lở loét ngoài da

• Chuẩn bị: Quả bồ hòn, hạt máu chó và hạt củ đậu.
• Thực hiện: Giã nát, nấu với dầu vừng và để nguội. Dùng thuốc thoa lên vùng lở loét đều đặn.

Bồ hòn không chỉ được sử dụng trong phạm vi nhân dân mà còn được công nhận trên phương diện khoa học. Vì vậy bạn có thể tận dụng dược liệu này để điều trị các bệnh lý thường gặp. Tuy nhiên nếu có ý định sử dụng bài thuốc uống, bạn nên tìm gặp thầy thuốc để được gia giảm liều lượng thích hợp với tình trạng bệnh lý.

Cách dùng cây bồ hòn trị bệnh hiệu quả

Lưu ý khi sử dụng bồ hòn là gì?

Saponin trong quả bồ hòn có thể gây ra độc tính. Tuy nhiên may mắn là cơ thể người lại hấp thu kém nên lượng saponin này sẽ đi ra khỏi cơ thể mà không gây hại. Thành phần saponin thể hiện độc tính đối với cá cao hơn ở người, do đó khi dùng một lượng lớn có thể làm choáng váng hoặc giết chết cá.

Nước bồ hòn có đặc tính tẩy rửa mạnh nên cần tránh nuốt hoặc để tiếp xúc trực tiếp với mắt. Khi muốn sử dụng bồ hòn dược liệu để điều trị bệnh, bạn cần tham khảo thêm ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.

Nếu thấy ngứa, đỏ da sau khi sử dụng thì nên ngừng ngay lập tức. Nước bồ hòn tuy khá lành tính, phù hợp với trẻ em và cả những người có làn da nhạy cảm nhưng phụ nữ có thai ở thời kỳ đầu thì không nên sử dụng.

Xem thêm: Những Cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (TS Đỗ Tất Lợi)