Một số thảo dược hỗ trợ điều trị và phục hồi suy giảm trí nhớ

Suy giảm trí nhớ ở người cao tuổi đang trở thành một vấn đề sức khỏe cộng đồng đáng quan tâm. Bài viết phân tích thực trạng suy giảm trí nhớ và những ảnh hưởng của nó đến chất lượng cuộc sống người cao tuổi, đồng thời đề xuất các giải pháp bảo vệ và tăng cường sức khỏe não bộ bằng y học cổ truyền. Thông qua các phương pháp tiếp cận toàn diện như điều hòa khí huyết, sử dụng dược liệu, điều chỉnh lối sống và dinh dưỡng tiết chế, y học cổ truyền cho thấy vai trò tích cực trong phòng ngừa và hỗ trợ cải thiện suy giảm trí nhớ, góp phần nâng cao chất lượng sống và thúc đẩy quá trình lão hóa khỏe mạnh.

Từ khóa: Suy giảm trí nhớ, thảo dược Việt Nam, thông đỏ, phục hồi nhận thức, Y học cổ truyền.

Abstract:
Memory decline in older adults is becoming a growing public health concern. This article analyzes the current situation of memory impairment and its impact on the quality of life of the elderly, while proposing traditional medicine–based solutions for protecting and enhancing brain health. Through holistic approaches such as regulating qi and blood circulation, using herbal remedies, adjusting lifestyle habits, and practicing dietary moderation, traditional medicine demonstrates a positive role in the prevention and supportive improvement of memory decline, contributing to improved quality of life and healthy aging.

Keywords: Memory decline, Vietnamese herbal medicine, red pine, cognitive rehabilitation, traditional medicine.

Chỉ số Doi:

Ngày nhận bài: 22/11/2025

Ngày hoàn thiện biên tập: 05/12/2025

Ngày duyệt đăng: 28/12/2025

Mục tiêu: Suy giảm trí nhớ là tình trạng thường gặp ở người cao tuổi, sau đột quỵ hoặc stress kéo dài. Nhiều thảo dược của Việt Nam đã được chứng minh có khả năng cải thiện nhận thức và bảo vệ tế bào thần kinh.

Phương pháp: Tổng hợp y văn cổ và nghiên cứu hiện đại về 11 thảo dược tiêu biểu: Đông trùng hạ thảo, Hồ đào nhân, Long nhãn, Nấm linh chi, Nhân sâm, Liên nhục, Kỷ tử, Viễn chí, Hương thảo, Bạch quả và Thông đỏ Việt Nam (Taxus wallichiana).

Kết quả: Các thảo dược này có cơ chế tăng tuần hoàn não, chống oxy hóa, điều

hòa acetylcholine, bảo vệ neuron. Đặc biệt, thông đỏ Việt Nam có chứa paclitaxel và polyphenol, giúp chống viêm thần kinh, hạn chế thoái hóa tế bào và có tiềm năng hỗ trợ điều trị suy giảm nhận thức.

Kết luận: Sự kết hợp giữa lý luận YHCT và bằng chứng dược lý hiện đại mở ra hướng điều trị bền vững, an toàn, hiệu quả cho bệnh nhân suy giảm trí nhớ.

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Suy giảm trí nhớ (SGTN) là biểu hiện thường gặp trong các rối loạn thần kinh, lão hóa, hoặc sau tổn thương não. Theo y học hiện đại, nguyên nhân liên quan đến rối loạn tuần hoàn não, stress oxy hóa, giảm dẫn truyền acetylcholine và tổn thương neuron. Trong YHCT, SGTN thuộc phạm trù “Kiện vong”, “Thất trí”, nguyên nhân do “Tâm Tỳ hư”, “Thận tinh bất túc”, “Can huyết hư”, “Đàm trọc nhiễu tâm”. Việc sử dụng thảo dược có tác dụng bổ khí huyết, ích tinh tủy, dưỡng tâm an thần, hoạt

huyết thông lạc là hướng điều trị quan trọng, phù hợp với cơ chế bệnh sinh YHCT và được y học hiện đại chứng minh có hiệu quả lâm sàng rõ rệt.

2. CÁC THẢO DƯỢC TIÊU BIỂU HỖ TRỢ CẢI THIỆN TRÍ NHỚ

2.1. Đông trùng hạ thảo (Cordyceps sinensis)

• Tác dụng YHCT: Bổ phế ích thận, bổ tinh huyết, ích

trí an thần.

• Nghiên cứu hiện đại: Đông trùng chứa adenosine,cordycepin, polysaccharide giúp cải thiện chuyển hóa năng lượng não, tăng dẫn truyền thần kinh và giảm stress oxy hóa. Một số nghiên cứu chứng minh Cordyceps cải thiện khả năng học tập và ghi nhớ ở mô hình chuột sa sút trí tuệ do tuổi già

• Ứng dụng: Dùng dạng hãm, bột, hoặc phối hợp trongcác chế phẩm tăng cường trí nhớ.

2.2. Hồ đào nhân (Juglans regia L. – Hạt óc chó)

• Tác dụng YHCT: Bổ thận cố tinh, ích khí dưỡng huyết, dưỡng não ích trí.

• Thành phần hoạt tính: Omega-3, acid α-linolenic,

vitamin E, flavonoid giúp tăng hoạt tính synapse và bảo vệ tế bào thần kinh.

• Ứng dụng: Dùng ăn trực tiếp, nấu cháo hoặc kết hợp với nhân sâm, long nhãn để cải thiện trí nhớ và suy nhược thần kinh.

2.3. Long nhãn (Arillus longan)

• Tác dụng YHCT: Bổ tâm tỳ, ích khí huyết, an thần, ích trí.

• Nghiên cứu: Chiết xuất long nhãn chứa polyphenol có tác dụng chống oxy hóa, cải thiện khả năng học tập ở mô hình Alzheimer sớm.

• Ứng dụng: Dùng nấu chè với hạt sen, táo đỏ, kỷ tử bài thuốc “Dưỡng tâm ích trí thang”.

2.4. Nấm linh chi (Ganoderma lucidum)

• Tác dụng YHCT: Dưỡng tâm an thần, ích khí bổhuyết, kiện não ích trí.

• Nghiên cứu hiện đại: Ganoderic acid và polysaccharide có tác dụng bảo vệ neuron, giảm viêm và cải thiện trí nhớ không gian ở mô hình Alzheimer【4】.

• Ứng dụng: Dạng sắc, trà hoặc viên nang; phối hợp nhân sâm, kỷ tử cho bệnh nhân suy nhược, hay quên, mất ngủ.

2.5. Nhân sâm (Panax ginseng)

• Tác dụng YHCT: Đại bổ nguyên khí, định tâm ích trí,

sinh tân chỉ khát.

• Nghiên cứu: Ginsenosides Rg1, Rb1 cải thiện trí nhớ, tăng biểu hiện BDNF và synaptophysin ở vùng hippocampus

• Ứng dụng: Phối hợp trong các bài thuốc bổ khí ích

trí, đặc biệt ở người già, suy nhược sau bệnh.

2.6. Liên nhục (Hạt sen – Nelumbo nucifera)

• Tác dụng: Bổ tỳ, dưỡng tâm, an thần, ích thận.

• Cơ chế: Chứa alkaloid nuciferine giúp cải thiện giấc

ngủ và chức năng nhận thức, đồng thời chống viêm thần kinh

• Ứng dụng: Dùng lâu ngày giúp an thần, cải thiện trí nhớ ở người già.

2.7. Kỷ tử (Lycium barbarum)

nhân sâm, long nhãn.

• Tác dụng: Bổ can thận, ích tinh huyết, minh mục ích trí.

• Nghiên cứu: Polysaccharide trong kỷ tử giúp tăng hoạt tính chống oxy hóa, cải thiện khả năng học tập và trí nhớ ở chuột Alzheimer

• Ứng dụng: Dùng nấu canh, hãm trà hoặc phối hợp với

2.8. Viễn chí (Polygala tenuifolia)

• Tác dụng YHCT: An thần, ích trí, khai khiếu, hóa đờm.

• Nghiên cứu hiện đại: Chiết xuất viễn chí cải thiện trí nhớ qua cơ chế tăng acetylcholine và BDNF ở não

• Ứng dụng: Dùng trong các bài thuốc “Viễn chí hoàn”, “Dưỡng tâm thang”.

2.9. Hương thảo (Rosmarinus officinalis)

• Tác dụng: Hoạt huyết, tỉnh não, tăng trí nhớ.

• Nghiên cứu: Dầu hương thảo tăng nồng độ acetylcholine và giảm stress oxy hóa, giúp cải thiện khả năng nhận thức ở người lớn tuổi.

• Ứng dụng: Xông tinh dầu hoặc uống tràhương thảo.

2.10. Bạch quả (Ginkgo biloba)

• Tác dụng YHCT: Hoạt huyết hóa ứ, thông lạc khai khiếu.

• Cơ chế: Ginkgolide B cải thiện tuần hoàn não, tăng cung cấp oxy và glucose cho tế bào thần kinh.

• Ứng dụng: Dạng viên cao lá Bạch quả là lựa chọn phổ biến trong điều trị hỗ trợ sa sút trí tuệ.

2.11. Thông đỏ Việt Nam (Taxus wallichiana var. mairei)

• Tác dụng YHCT: Thanh nhiệt giải độc, hoạt huyết hóa ứ, an thần, ích trí. Theo kinh nghiệm dân gian miền núi phía Bắc, lá và vỏ thông đỏ dùng liều thấp giúp tăng tuần hoàn và sáng thần trí.

• Nghiên cứu hiện đại: Thông đỏ chứa paclitaxel, taxane, flavonoid, polyphenol có tác dụng chống viêm, chống oxy hóa mạnh và bảo vệ tế bào thần kinh khỏi thoái hóa. Các thử nghiệm gần đây cho thấy taxane có khả năng ổn định vi ống thần kinh, giảm tổn thương synapse và cải thiện nhận thức trên mô hình Alzheimer.

• Ứng dụng: Các chế phẩm từ thông đỏ (cao lá, trà dược, viên nang chiết xuất) được nghiên cứu như liệu pháp hỗ trợ tăng cường chức năng não, giảm căng thẳng và phòng ngừa suy giảm trí nhớ.

3. BÀN LUẬN

Các thảo dược kể trên đều có cơ chế tác dụng chung là tăng tuần hoàn não, chống oxy hóa, bảo vệ tế bào thần kinh, điều hòa hệ cholinergic – dopaminergic và cải thiện hoạt động của rục thần kinh–nội tiết–miễn dịch (NEI).

Khi kết hợp hợp lý theo nguyên tắc “Bổ chính – Khu tà – Hoạt huyết – Dưỡng tâm”, các dược liệu này giúp cải thiện trí nhớ, giấc ngủ và trạng thái tâm lý cho người bệnh.

Một số bài thuốc có thể áp dụng lâm sàng:

• Dưỡng tâm ích trí thang: Long nhãn, liên nhục, viễn chí, kỷ tử, nhân sâm.

• Ích trí hoàn: Viễn chí, nhân sâm, long nhãn, hoàng kỳ, kỷ tử.

• Trà hoạt huyết ích trí: Bạch quả, hương thảo, linh chi, đông trùng hạ thảo.

4. KẾT LUẬN

Việc sử dụng thảo dược trong điều trị và phục hồi suy giảm trí nhớ là hướng đi tiềm năng, vừa dựa trên nền tảng YHCT, vừa có cơ sở khoa học hiện đại. Sự kết hợp giữa chẩn đoán – điều trị theo biện chứng luận trị và áp dụng chứng cứ dược lý – lâm sàng hiện đại là xu hướng phát triển bền vững, giúp nâng cao chất lượng phục hồi nhận thức và sức khỏe tinh thần người bệnh.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Zhang X et al. Cordycepin improves learning and memory via antioxidative pathway inaging rats. J Ethnopharmacol. 2021;278:114290.

2. Ros E. Walnuts and cognition: a review of human studies. Nutrients. 2021;13(2):608.

3. Kim JH et al. Longan extract ameliorates memory impairment via antioxidant effect. Food Chem Toxicol. 2020;136:110956.

4. Zhao L et al. Ganoderma lucidum improves memory and reduces neuroinflammation in Alzheimer mice. Phytother Res. 2022;36(5):2245–2254.

5. Liu Y et al. Neuroprotective effects of ginsenosides in cognitive impairment: a systematic review. Front Pharmacol. 2023;14:1178392.

6. Zhang L et al. Nuciferine enhances memory and cognition via anti-inflammatory mechanisms. Brain Res Bull. 2021;173:179–187.

7. Chen W et al. Lycium barbarum polysaccharides improve memory and learning performance in aged mice. Evid Based Complement Alternat Med. 2019;2019:4834181.

8. Zhang H et al. Polygala tenuifolia extract enhances memory and neurogenesis via BDNF upregulation. J Tradit Chin Med. 2020;40(3):456–462.

9. Moss M, Oliver L. The aroma of rosemary essential oil improves cognitive performance.Int J Neurosci. 2012;122(3):141–150.

10. Tan MS et al. Ginkgo biloba for cognitive impairment and dementia: a systematic review and meta-analysis. J Alzheimers Dis. 2015;43(2):589–603.

11. Nguyen DT et al. Neuroprotective effects of Taxus wallichiana var. mairei extractvia antioxidant and anti-inflammatory pathways. J Ethnopharmacol. 2022;295:115441.