Tăng thuế thuốc lá để bảo vệ sức khỏe cộng đồng

Từ khóa: Thuốc lá; Thuế thuốc lá; sức khỏe.

Summary:

Tobacco is one of the most harmful yet legal products to human health known to mankind. According to the World Health Organization (WHO), tobacco kills more than 8 million people worldwide each year, including approximately 1.2 million non-smokers who are exposed to secondhand smoke. In Vietnam, tobacco-related deaths exceed the combined deaths caused by traffic accidents, HIV/AIDS, and malaria. However, the most alarming issue is the normalization of tobacco use in society: smoking remains a common habit, especially among men and manual laborers.

Keywords: Tobacco; Tobacco taxation; Health.

Đặt vấn đề:

Trong bối cảnh đó, việc tìm kiếm những chính sách can thiệp hiệu quả, dựa trên bằng chứng khoa học và có khả năng tạo ra thay đổi mang tính hệ thống, là yêu cầu cấp thiết. Và trong số các biện pháp được quốc tế thừa nhận, tăng thuế thuốc lá nổi lên như công cụ chính sách mạnh mẽ nhất nhưng ít được khai thác đầy đủ tại Việt Nam.

Tác hại của thuốc lá không dừng lại ở việc gây ung thư phổi. WHO đã xác định thuốc lá là nguyên nhân chính gây ra hơn 25 căn bệnh nghiêm trọng, bao gồm: ung thư vòm họng, thanh quản, thực quản, tụy, bàng quang, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), đột quỵ và bệnh tim mạch. Không chỉ vậy, người hút thuốc còn là nguồn phơi nhiễm khói thuốc cho những người xung quanh. Trẻ nhỏ sống trong gia đình có người hút thuốc có nguy cơ mắc viêm phổi, viêm tai giữa, hen suyễn cao hơn nhiều lần so với trẻ sống trong môi trường không khói thuốc.

Theo nghiên cứu của Viện Chiến lược và Chính sách Y tế, tổng chi phí kinh tế do thuốc lá gây ra ở Việt Nam năm 2018 ước tính lên đến 108.000 tỷ đồng - tương đương 1,4% GDP, bao gồm chi phí y tế trực tiếp và gián tiếp do mất năng suất lao động. Trong khi đó, tổng thu từ thuế thuốc lá chỉ đạt khoảng 20.000 tỷ đồng/năm, chưa bằng một phần năm những gì thuốc lá “rút” khỏi nền kinh tế.

Điều đáng lo ngại là những thiệt hại này thường được ẩn dưới các khoản chi y tế gia đình, mất thu nhập và chi phí cơ hội. Những hộ nghèo vốn chi tiêu phần lớn thu nhập vào sinh hoạt thiết yếu lại thường chi tới 5-10% thu nhập cho thuốc lá, khiến vòng luẩn quẩn nghèo đói và bệnh tật trở nên trầm trọng.

Tăng thuế thuốc lá để bảo vệ sức khỏe cộng đồng

Trong kinh tế học hành vi, hành vi tiêu dùng thuốc lá được xem là dạng “hành vi phi lý tính hợp lý” - người hút thuốc có thể biết rõ tác hại nhưng vẫn lựa chọn hút vì nghiện, thói quen, hoặc chịu ảnh hưởng từ môi trường xã hội. Tuy nhiên, giá cả luôn là yếu tố có khả năng phá vỡ chuỗi hành vi này một cách hiệu quả nhất.

Nghiên cứu từ hơn 70 quốc gia cho thấy: khi giá thuốc lá tăng 10%, tỷ lệ hút thuốc sẽ giảm trung bình 4-6% ở các nước thu nhập trung bình, và có thể lên tới 8% ở nhóm thu nhập thấp. Đặc biệt, người trẻ là nhóm nhạy cảm nhất với biến động giá, điều này có ý nghĩa chiến lược trong phòng ngừa hút thuốc sớm.

Vì vậy, WHO khuyến nghị các nước nên tăng thuế thuốc lá sao cho thuế chiếm ít nhất 75% giá bán lẻ. Tuy nhiên, tại Việt Nam, tỷ lệ này hiện chỉ đạt khoảng 38–40%, nằm trong nhóm thấp nhất khu vực Đông Nam Á. Điều này giải thích vì sao thuốc lá tại Việt Nam vẫn còn quá rẻ và dễ tiếp cận, đặc biệt là đối với thanh niên và học sinh, nhóm đang chuyển dần sang thuốc lá điện tử với tốc độ đáng báo động.

Hiện tại, Dự thảo Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt sửa đổi của Bộ Tài chính đã đưa ra các phương án: Áp dụng thuế tuyệt đối: thu một mức thuế cố định cho mỗi bao thuốc. Áp dụng thuế kết hợp: vừa thu theo tỷ lệ % trên giá bán, vừa thu thuế tuyệt đối.

Đây là bước tiến về mặt kỹ thuật, phù hợp với các nước tiên tiến. Tuy nhiên, mức thuế tuyệt đối được đề xuất (1.000–2.000 đồng/gói) vẫn còn thấp nếu so với mục tiêu hạn chế tiêu dùng. Các chuyên gia khuyến nghị cần áp dụng lộ trình tăng thuế mạnh mẽ theo từng năm, thay vì chỉ điều chỉnh một lần rồi giữ nguyên.

Việt Nam hiện đối mặt với ba rào cản chính: Áp lực từ ngành công nghiệp thuốc lá, cho rằng tăng thuế sẽ làm giảm sản lượng, thất nghiệp, và thất thu ngân sách. Lo ngại buôn lậu gia tăng, làm mất hiệu quả chính sách. Thiếu cơ chế giám sát và sử dụng minh bạch nguồn thu từ thuế thuốc lá để đầu tư trở lại cho y tế công cộng.

Kinh nghiệm quốc tế và khả năng vận dụng tại Việt Nam

Tại Philippines: Thuế cao, sức khỏe tốt, ngân sách vững. Philippines từ năm 2012 đã áp dụng thuế tiêu thụ đặc biệt kép đối với thuốc lá. Chỉ trong 5 năm, doanh thu từ thuế thuốc lá tăng từ 2 tỷ USD lên gần 6 tỷ USD. Số tiền này được sử dụng để tài trợ bảo hiểm y tế miễn phí cho người nghèo. Đồng thời, tỷ lệ hút thuốc ở người trưởng thành giảm từ 29% xuống còn 20%.

Tại Thái Lan: Mô hình quỹ y tế từ thuế thuốc lá

Tỷ lệ đóng góp của các chính sách phòng chống tác hại thuốc lá trong việc giảm số người hút thuốc tại Thái Lan (Ảnh: T.L).

Thái Lan là quốc gia tiên phong trong việc sử dụng một phần thuế thuốc lá để thành lập Quỹ Sức khỏe Thái Lan (ThaiHealth) - một cơ quan độc lập chuyên trách truyền thông sức khỏe, hỗ trợ cai nghiện và tài trợ nghiên cứu. Mô hình này đã được nhiều quốc gia học tập, trong đó có cả Việt Nam (thông qua Quỹ Phòng, chống tác hại thuốc lá).

Tại Australia: Giá thuốc cao nhất thế giới, tỷ lệ hút thuốc thấp nhất. Australia đã kiên trì tăng thuế thuốc lá mỗi năm kể từ 2013. Hiện giá một bao thuốc lá tại nước này có thể lên tới 30 USD. Tỷ lệ hút thuốc ở người trưởng thành đã giảm xuống còn dưới 11%. Chính sách thuế cao đi đôi với kiểm soát quảng cáo, in hình cảnh báo sức khỏe và hỗ trợ cai nghiện đã tạo ra hiệu ứng cộng hưởng mạnh mẽ.

Bài học cho Việt Nam

Việt Nam đang đứng trước một ngã rẽ quan trọng trong cuộc chiến chống tác hại thuốc lá. Nếu chỉ dừng lại ở tuyên truyền, mà không tăng giá và siết kiểm soát, chúng ta sẽ tiếp tục chứng kiến tỷ lệ bệnh tật gia tăng, quỹ bảo hiểm y tế bị bào mòn và mất đi cơ hội cải thiện sức khỏe cộng đồng một cách bền vững.

Câu hỏi đặt ra là cơ quan quản lý cần làm gì? Tác giả cho rằng, thứ nhất, cần thông qua lộ trình tăng thuế thuốc lá mạnh mẽ: Mức tăng hàng năm ít nhất 5.000 đồng/gói, hướng tới mức thuế bằng 75% giá bán lẻ như khuyến nghị. Thứ hai là, tái đầu tư nguồn thu từ thuế vào y tế: Dành một phần đáng kể để hỗ trợ cai nghiện, nâng cao nhận thức cộng đồng, kiểm soát thuốc lá lậu. Thứ ba là, tăng cường thực thi luật cấm hút thuốc nơi công cộng, đặc biệt trong bệnh viện, trường học, nhà hàng. Thứ tư là, siết chặt quản lý thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, không để rơi vào “vùng xám” chính sách. Thứ năm là, đẩy mạnh vai trò của xã hội dân sự: Các tổ chức y tế, trường học, hội phụ nữ, đoàn thanh niên cần là lực lượng tiên phong trong truyền thông phòng chống hút thuốc.

Như vây, tăng thuế thuốc lá không phải là một chính sách đơn thuần về ngân sách. Đó là sự lựa chọn đạo lý, khẳng định cam kết của Nhà nước với quyền được sống khỏe mạnh của người dân. Mỗi năm trì hoãn tăng thuế là thêm hàng nghìn sinh mạng bị đánh đổi, là thêm hàng tỷ đồng chi phí y tế bị tiêu tốn. Do đó, đã đến lúc Việt Nam cần bước qua lằn ranh của sự dè dặt, để khẳng định vai trò của một nhà nước kiến tạo, hành động vì lợi ích chung. Tăng thuế thuốc lá - nếu được triển khai bài bản, minh bạch và quyết liệt sẽ hoàn toàn có thể trở thành “cú hích chính sách” mang tính đột phá trong bảo vệ sức khỏe cộng đồng Việt Nam ntrong tương lai – Vì một Việt Nam khỏe mạnh./.