KÍCH HOẠT NÃO BỘ XÃ HỘI: OXYTOCIN, GẮN KẾT VÀ SỨC KHỎE TINH THẦN CỘNG ĐỒNG

Từ khóa: Kích hoạt thần kinh, hệ thống khen thưởng của não bộ, tương tác xã hội.

Activating the Social Brain: Oxytocin, Bonding, and Community Mental Health

Abstract:

In the 21st century, as technological advancement and personalized lifestyles surge, humans seem to connect more through screens yet feel increasingly lonely in real life. This represents the paradox of modern society and the Industry 4.0 era, as it contradicts our primal biological design: humans are programmed for community connection. The brain is not merely a center for logical processing or memory; it is a social organ. The capacity for empathy, trust, and community bonding forms the foundation of human survival and development. So, what drives this powerful instinct for connection? The answer lies within a complex brain system, orchestrated by a "miracle molecule" known as the love hormone: Oxytocin. This article explores groundbreaking discoveries regarding the Social Brain, the role of Oxytocin, and how we can proactively activate this system to build sustainable mental health for both individuals and the collective.

Keywords: Neural activation, Brain reward system, Social interaction.

DOI:

Thông tin tác giả: GS. TS. GVCC. Nguyễn Công Khanh. TS. Bùi Thị Thời.

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

1. NÃO BỘ XÃ HỘI LÀ TRUNG TÂM CẢM XÚC VÀ GIAO TIẾP

Não bộ xã hội (Social Brain) không phải là một khu vực đơn lẻ mà là một mạng lưới phức tạp gồm nhiều vùng não làm việc cùng nhau, chuyên trách xử lý thông tin xã hội. Hệ thống này bao gồm các khu vực then chốt như:

Vỏ não trước trán (Prefrontal Cortex - PFC): Vùng ra quyết định, kiểm soát hành vi xã hội, giúp chúng ta đưa ra phán đoán về người khác và cư xử phù hợp với chuẩn mực xã hội.

Hạch hạnh nhân (Amygdala): Trung tâm cảnh báo nguy hiểm và xử lý cảm xúc, đặc biệtlà nỗi sợ hãi. Trong tương tác xã hội tích cực, Amygdala được "làm dịu" (dampen), giúp chúng ta cảm thấy an toàn và giảm bớt phòng vệ.

Hệ thống thần kinh gương (Mirror Neuron System): Các tế bào thần kinh này được kíchhoạt không chỉ khi chúng ta thực hiện một hành động mà còn khi chúng ta quan sát người khác thực hiện hành động đó. Đây chính là cơ chế thần kinh học tạo ra sự đồng cảm (empathy), cho phép chúng ta cảm nhận được cảm xúc của người khác như chính mình.

Tầm quan trọng: Sự vận hành trơn tru của Não bộ xã hội là yếu tố quyết định chất lượng các mối quan hệ, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe tinh thần. Khi hệ thống này hoạt động kém hiệu quả (ví dụ, trong trạng thái lo âu xã hội hoặc cô lập), các vùng não xử lý nỗi sợ hãi và đau đớn sẽ chiếm ưu thế.

2. PHÂN TỬ GẮN KẾT VÀ GIẢM CĂNG THẲNG OXYTOCIN

Oxytocin là một loại neuropeptide (chất dẫn truyền thần kinh dạng protein) được sản xuất chủ yếu vùng dưới đồi (hypothalamus) và được giải phóng vào máu qua tuyến yên. Mặc dù nổi tiếng nhất với vai trò trong quá trình sinh nở và cho con bú (giúp tạo mối liên kết mẹ-con), vai trò của nó còn rộng lớn hơn rất nhiều.

Cơ chế “Chống độc” tự nhiên:

Oxytocin thường được giải phóng trong mọi tương tác xã hội tích cực:

Tiếp xúc vật lý thân mật: Ôm, nắm tay, xoa dịu.

Giao tiếp bằng mắt: Ánh nhìn chân thành, nụ cười.

Hoạt động hợp tác: Cùng nhau làm việc, chia sẻ câu chuyện.

Khi Oxytocin được giải phóng, nó thực hiện hai chức năng sinh học cốt lõi:

Tăng cường gắn kết và tạo lòng tin: Oxytocin trực tiếp tác động lên các trung tâm khoái cảm trong não, khiến chúng ta cảm thấy dễ chịu và tin tưởng hơn vào người khác. Nó đóng vai trò "chất keo" sinh học, củng cố mối quan hệ giữa các cá nhân.

Giảm thiểu căng thẳng (Cortisol): Oxytocin hoạt động như một chất đối kháng tự nhiên với Cortisol (hormone gây căng thẳng). Khi chúng ta gặp stress, Cortisol tăng vọt. Một cái ôm chân thành có thể kích hoạt Oxytocin, giúp làm dịu nhịp tim, hạ huyết áp và giảm nồng độ Cortisol, đưa cơ thể về trạng thái cân bằng. Đây là cơ chế giải thích vì sao cảm giác được yêu thương và hỗ trợ xã hội lại có thể "chữa lành" những tổn thương tâm lý.

Vòng lặp phản hồi Oxytocin

Điều thú vị là Oxytocin tạo ra một vòng lặp tích cực: Tương tác xã hội tích cực giúp giải phóng Oxytocin làm gia tăng cảm giác an toàn & lòng tin. Từ đó thúc đẩy sự tìm kiếm tương tác xã hội tiếp theo. Điều này cho thấy, hành vi kết nối không chỉ là một hành động đơn lẻ mà là một nhu cầu sinh học được củng cố liên tục.

Trong bối cảnh giảm stress và điều trị trầm cảm, vai trò của Oxytocin thường được mô tả thông qua cơ chế điều chỉnh (Modulation) và đối kháng (Antagonism) với trục stress chính của cơ thể, được gọi là trục Hypothalamic-Pituitary-Adrenal (HPA). Cơ chế điều chỉnh này không phải làmột vòng lặp phản hồi tích cực điển hình (tự khuếch đại), mà là một chu trình giúp giảm cường độ của phản ứng stress, đóng vai trò như một cơ chế chống căng thẳng và phục hồi.

Cơ chế chống tress của Oxytocin

Oxytocin được sản xuất và giải phóng từ Vùng dưới đồi (Hypothalamus) và Tuyến yên sau (Posterior Pituitary), cũng như trong các vùng não khác (như hạch hạnh nhân - Amygdala), đặc biệt khi có tương tác xã hội tích cực (ôm, chạm, tin tưởng) hoặc tập thể dục (theo nghiên cứu gần đây). Oxytocin tác động đến các vùng não liên quan đến cảm xúc và xã hội (như Amygdala và Hạch nhân Accumbens - NAc): làm tăng sự tin tưởng, tăng gán kết xã hội, giảm sự sợ hãi, tăng khả năng ứng phó. Việc thiếu hụt hoặc rối loạn điều chỉnh Oxytocin có liên quan đến các triệu chứng lo âu, thu mình và trầm cảm.

Stress kích hoạt trục HPA, làm tăng hormone ACTH (Adrenocorticotropic Hormone), làm tăng Cortisol, tăng sự sợ hãi, tăng sự lo âu. Ngược lại Tương tác xã hội ức chế HPA làm giảm hormone ACTH làm giảm Cortisol, giảm sự sợ hãi, giảm lo âu.

3. GẮN KẾT XÃ HỘI VÀ SỨC KHỎE TINH THẦN

Khoa học đã chứng minh mối liên hệ không thể tách rời giữa các mối quan hệ xã hội lành mạnh và sức khỏe tinh thần.

Khả năng phục hồi trước áp lực

Những người có mạng lưới hỗ trợ xã hội mạnh mẽ (gia đình, bạn bè, cộng đồng) có khả năng đối phó với các sự kiện gây căng thẳng trong cuộc sống (mất việc, bệnh tật, khủng hoảng) tốt hơn nhiều so với những người bị cô lập. Khi khủng hoảng xảy ra, sự hiện diện của Oxytocin được tạo ra từ sự hỗ trợ xã hội giúp giảm thiểu phản ứng "chiến đấu hay bỏ chạy" của cơ thể, cho phép Vỏ não trước trán (khu vực tư duy lý trí) hoạt động hiệu quả hơn, từ đó đưa ra quyết định sáng suốt hơn.

Mối đe dọa sinh học của sự cô lập

Ngược lại, sự cô lập xã hội hoặc cảm giác bị từ chối kích hoạt các khu vực trong não bộ xử lý đau đớn thể chất. Điều này cho thấy, đối với não bộ xã hội, nỗi đau bị bỏ rơi hay cô đơn về mặt cảm xúc cũng nghiêm trọng như một vết thương thể xác.

Nghiên cứu dịch tễ học thần kinh đã chỉ ra rằng, thiếu vắng kết nối xã hội là một yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến trầm cảm, lo âu, rối loạn giấc ngủ và thậm chí cả suy giảm nhận thức về lâu dài. Việc duy trì các mối quan hệ chất lượng là một chiến lược phòng ngừa sức khỏe tinh thần hiệu quả nhất, không tốn kém và hoàn toàn nằm trong tầm kiểm soát của mỗi cá nhân.

4. KÍCH HOẠT NÃO BỘ XÃ HỘI ĐỂ NÂNG CAO SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG

Thông điệp khoa học cốt lõi là: Sức khỏe tinh thần cộng đồng phụ thuộc vào khả năng kích hoạt Não bộ xã hội và tối ưu hóa sự giải phóng Oxytocin giữa các thành viên.

Tạo ra “Mỏ khoáng sản Oxytocin”

Để chuyển đổi từ kiến thức khoa học thành hành động cộng đồng, chúng ta cần chủ động tạo ra các "mỏ khoáng sản Oxytocin" trong cuộc sống hàng ngày:

Thực hành lòng biết ơn và sự hào phóng: Nghiên cứu cho thấy hành động tử tế, giúp đỡ người khác (ngay cả những hành động nhỏ như giữ cửa) cũng kích hoạt giải phóng Oxytocin ở cả người cho và người nhận. Việc tổ chức các hoạt động tình nguyện hoặc chia sẻ nguồn lực trong cộng đồng sẽ củng cố sự gắn kết tập thể.

Sử dụng sức mạnh của nhịp điệu tập thể: Các hoạt động nhóm/tập thể… có sự đồng bộ như hát đồng ca, tập thể dục nhóm, nhảy múa theo nhịp điệu đồng đều của nhóm, hoặc tham gia vào các nghi lễ chung không chỉ tạo ra sự hài hòa về mặt vật lý mà còn đồng bộ hóa hoạt động của Não bộ xã hội giữa các cá nhân, dẫn đến sự gia tăng Oxytocin và lan tỏa năng lượng yêu thương.

Giao tiếp cảm xúc sâu sắc: Trong môi trường cộng đồng, cần khuyến khích các cuộc trò chuyện mặt đối mặt, nơi mà các tín hiệu phi ngôn ngữ như giao tiếp bằng mắt, cử chỉ, vàgiọng điệu có thể được xử lý đầy đủ bởi Não bộ xã hội. Điều này giúp củng cố lòng tin nhanh hơn nhiều so với giao tiếp kỹ thuật số.

Tôn vinh sự khác biệt: Một cộng đồng khỏe mạnh không phải là nơi mọi người đều giống nhau, mà là nơi mọi người cảm thấy an toàn khi là chính mình. Oxytocin thúc đẩy sự bao dung và chấp nhận, giúp giảm thiểu căng thẳng và xung đột, từ đó tạo ra một môi trườngtâm lý xã hội tích cực cho tất cả mọi người.

Chính sách xây dựng cộng đồng gắn kết nhờ kích hoạt Não bộ xã hội

Các nhà lãnh đạo và hoạch định chính sách có thể áp dụng những hiểu biết này để cải thiện chất lượng cuộc sống:

Thiết kế không gian xã hội: Xây dựng các khu vực công cộng, công viên, trung tâm sinh hoạt cộng đồng được thiết kế để khuyến khích sự tương tác ngẫu nhiên và tích cực, nơi mọi người có thể dễ dàng gặp gỡ và giao tiếp.

Chương trình hỗ trợ xã hội có chủ đích: Đầu tư vào các chương trình cố vấn, nhóm hỗ trợ (support groups) cho người cao tuổi, thanh thiếu niên, hoặc người đang gặp khó khăn.

Các chương trình này cung cấp một khuôn khổ để tăng cường các tương tác xã hội chất lượng cao và giảm thiểu sự cô lập.

5. KẾT LUẬN

Não bộ Xã hội là một di sản tiến hóa mạnh mẽ, và Oxytocin chính là chìa khóa để mở khóa tiềm năng gắn kết và phục hồi sức khỏe tinh thần của chúng ta. Sức khỏe tinh thần (Tâm trí) không chỉ là vấn đề của từng cá nhân hay phòng khám, mà là một tài sản chung của cộng đồng, được xây dựngvà củng cố thông qua từng tương tác, từng cái ôm, và từng hành động tử tế.

Việc nhận thức được rằng “Tương lai nằm trong kết nối”, khi chúng ta trao đi sự quan tâm và kết nối, chúng ta không chỉ làm điều tốt cho người khác mà còn đang tự thưởng cho chính Não bộ của mình bằng liều thuốc giảm stress tự nhiên - Oxytocin.

Chúng ta hãy ưu tiên thời gian cho những kết nối thực sự, gieo mầm lòng tin và đồng cảm, để mỗi cá nhân có một tâm trí khỏe mạnh, từ đó kiến tạo nên một cộng đồng vững vàng và hạnh phúc. Đã đến lúc chúng ta phải tập trung chăm sóc Não bộ Xã hội như cách chúng ta chăm sóc sức khỏe thể chất.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Airola, P. (1982). Handbook of natural healing: How to get well. Health plus publishers, Arizona.

2. Levynn, M, (2015). Mind Shift. Enriching yourmind.com.

3. Mattson, M. P. (2000). “Apoptosis in neurodegenerative disorders.” Nature Reviews MolecularCell Biology, 1(2), 120–129.

4.Positive Psychology: The Science of Happiness https://www.youtube.com/watch?v=KB8Usl6aX2I

5. Sapolsky, R. M. (2004). Why Zebras Don’t Get Ulcers: The Acclaimed Guide to Stress, Stress- Related Diseases, and Coping. New York: Holt Paperbacks.

6. The Surprising Science of Happiness | Dan Gilbert | TED Talks https://www.youtube.com/watch?v=4q1dgn_C0AU

7. Wang, X., Michaelis, E. K. (2010). “Selective neuronal vulnerability to oxidative stress in the brain.” Frontiers in Aging Neuroscience, 2, 12.

8. When you should seek help for memory loss. (2022). Mayo Clinic. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/alzheimers-disease/in-depth/memory-loss/art-20046326

9. Đặng Kim Nhung. Năng lượng tình thương. Nhà xuất bản VHTT, 2013.

10. Nguyễn Công Khanh. Giải mã Tâm lí - Khám phá những bí ẩn trong hành vi và cảm xúc.Nhà xuất bản ĐHSP, 2023.

11. Nguyễn Công Khanh. Nghệ thuật ứng xử và Mã số thành công. Nhà xuất bản ĐHSP, 2024

12. Nguyễn Công Khanh. Phương pháp giáo dục giá trị sống, kỹ năng sống. Nhà xuất bản ĐHSP, 2024