Thiền chánh niệm trong việc cải thiện suy giảm trí nhớ ở người cao tuổi

Từ khóa: Thiền chánh niệm, suy giảm trí nhớ, người cao tuổi, Tính dẻo thần kinh, Sức khỏe nhận thức.

Mindfulness Meditation in Improving Memory Impairment in the Elderly

Abstract:

Memory impairment is one of the leading health challenges among the elderly, directly affecting their quality of life and personal independence. Among non-pharmacological interventions, mindfulness meditation has gained increasing attention due to its positive impacts on brain structure and function.

Keywords: Mindfulness meditation, Memory impairment, Older adults, Neuroplasticity, Cognitive health.

DOI:

Thông tin tác giả: TS. Trần Phương Đông, Câu lạc bộ Liệu pháp tâm lý (CLB Psychotherapy).Viện Tâm lý học tích cực và Phát triển giáo dục (IPPED).

Ngày nhận bài: 22/05/2025

Ngày hoàn thiện biên tập: 05/06/2025

Ngày duyệt đăng: 28/06/2025

1. Đặt vấn đề

Quá trình lão hoá tự nhiên gây suy giảm chức năng nhận thức, đặc biệt là trí nhớ. Thiền chánh niệm được đề xuất như một can thiệp tiềm năng nhằm làm chậm hoặc đảo ngược sự suy giảm trí nhớ do lão hoá. Bài viết này tổng hợp bằng chứng khoa học gần đây về lợi ích của thiền chánh niệm đối với trí nhớ người cao tuổi và nêu các cơ chế hoạt động liên quan.

Với dân số ngày càng già đi trên toàn thế giới, suy giảm nhận thức và suy giảm trí nhớ đang trở thành một vấn đề nghiêm trọng về sức khỏe và xã hội. Điều này quan trọng vì suy giảm nhận thức là dấu hiệu báo trước cho chứng mất trí, bệnh tật và cái chết (Deary et al., 2009).

Suy giảm trí nhớ khi: “...đa số các năng lực có xu hướng đạt đỉnh ở giai đoạn đầu của trung niên, duy trì ổn định cho đến cuối độ tuổi 50 hoặc 60, rồi sau đó bắt đầu suy giảm, ban đầu chậm, nhưng tăng tốc khi bước vào cuối tuổi 70.” (Salthouse, 2009).

Suy giảm trí nhớ gồm các dạng sau, theo xu thế tăng dần từ nhẹ:

- Theo tuổi tác: Khi già đi, một số khả năng ghi nhớ chi tiết, nhớ tên, hay trí nhớ ngắn hạn có thể giảm nhẹ. Đây là hiện tượng sinh lý, không phải bệnh lý, và thường không ảnh hưởng nhiều đến cuộc sống hàng ngày.

- Suy giảm nhận thức chủ quan (Subjective Cognitive Decline- SCD): Trí nhớ kém đi, quên nhiều hơn trước, nhưng nhận thức vẫn trong giới hạn bình thường. Đây là dấu hiệu cảnh báo sớm, có thể xuất hiện nhiều năm trước khi có sa sút trí tuệ.

- Suy giảm nhận thức nhẹ (Mild Cognitive Impairment- MCI): Trí nhớ và khả năng nhận thức giảm rõ rệt so với người cùng tuổi, nhưng vẫn đủ để thực hiện các sinh hoạt hàng ngày. Người mắc MCI có nguy cơ tiến triển nặng hơn thành Alzheimer hoặc các dạng sa sút trí tuệ khác cao hơn.

- Suy giảm trí nhớ bệnh lý (Alzheimer, Parkinson, tổn thương não khác): Kèm theo suy giảm trí nhớ, còn có rối loạn ngôn ngữ, khả năng lập kế hoạch, định hướng, và tự chăm sóc.

Suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) là giai đoạn trung gian giữa những thay đổi nhận thức do lão hóa bình thường và những thay đổi do chứng mất trí nhớ (dementia) gây ra. Những người mắc MCI được xem là nhóm có nguy cơ cao, vì họ phát triển chứng mất trí nhớ với tỷ lệ 10% đến 15% mỗi năm, so với chỉ 1% đến 2% mỗi năm trong dân số chung (Geda et al., 2011).

Suy giảm trí nhớ cần được nhận diện sớm, đặc biệt khi có dấu hiệu tiến triển, vì việc can thiệp sớm (thiền định, tập luyện, chế độ dinh dưỡng, luyện trí não) có thể làm chậm tiến trình suy giảm nhận thức và trí nhớ.

Trong bối cảnh chưa có thuốc điều trị dự phòng hiệu quả cho suy giảm trí nhớ do tuổi tác, các can thiệp phi dược lý như Thiền chánh niệm (Mindfulness meditation- MM) đã và đang được quan tâm nghiên cứu, ứng dụng, và được tác giả giới thiệu như sau đây.

Nói chung, thiền định được định nghĩa là “các thực hành giúp tự điều chỉnh thân và tâm, qua đó tác động đến các hiện tượng tâm lý bằng cách huy động một trạng thái chú ý đặc biệt” (Cahn & Polich, 2006).

Tập thiền dễ tiếp cận, có thể được tích hợp vào thói quen hằng ngày của bất kỳ ai mà không đòi hỏi đầu tư tài chính, thời gian, hay kỹ năng đặc biệt. Người ta có thể học thiền qua hội thảo, nói chuyện, hoặc đơn giản chỉ bằng việc đọc sách. Hơn nữa, thiền có thể được thực hành thành công ở mọi lứa tuổi, trình độ học vấn, nền văn hóa và tôn giáo khác nhau, mà không đòi hỏi một hệ tư tưởng cụ thể hay thay đổi lối sống. Do đó, thiền đặc biệt phù hợp với người cao tuổi, những người có thể bị hạn chế về khả năng di chuyển, tài chính, hoặc không muốn thay đổi quá nhiều trong sinh hoạt hiện tại (Luders, 2013).

2. Thiền chánh niệm là gì?

Thực hành thiền chánh niệm nhấn mạnh việc tập trung chú ý vào giây phút hiện tại với thái độ cởi mở và không phán xét. Thiền chánh niệm có nguồn gốc từ truyền thống chiêm nghiệm cổ xưa của Phật giáo, nhưng ngày nay đã được ứng dụng rộng rãi trong tâm lý học và y học hiện đại (Calderone et al., 2024). Thiền chánh niệm là phương pháp rèn luyện chú ý vào hiện tại, mục tiêu là tăng khả năng tập trung và bình tĩnh giúp cải thiện súc khoẻ tâm thần (giảm lo âu, giảm căng thẳng, trầm cảm), giảm đau, nâng cao chức năng nhận thức và xã hội, và ứng dụng lâm sàng.

Lợi ích của thiền chánh niệm

Ở cấp độ cơ bản nhất, thiền chánh niệm được xem như một thực hành tâm trí nhằm rèn luyện hai hoạt động nền tảng của ý thức (consciousness): sự chú ý (attention) và nhận thức (awareness).Hai hoạt động này thường được xem là trung tâm của con người và có vai trò quyết định đối với chất lượng trải nghiệm cũng như hành động (Brown et al., 2007).

Nhận thức được hiểu là sự tiếp xúc trực tiếp và tức thời của con người với thực tại, được định nghĩa là sự ghi nhận có ý thức các kích thích thông qua năm giác quan: xúc giác, vị giác, khứu giác, thính giác và thị giác, cùng với cảm giác vận động (kinesthetic senses).

Chú ý là quá trình làm nổi bật các kích thích trong phạm vi nhận thức, bằng cách tập trung vào chúng, cho phép xử lý thông tin một cách chính xác và chi tiết hơn.

3. Lợi ích thiền chánh niệm cải thiện suy giảm trí nhớ

Sau đây là một số nghiên cứu thực nghiệm thiền chánh niệm đối với người suy giảm trí nhớ:

Theo Sevinc et al. (2021): Thử nghiệm ngẫu nhiên 146 người cao tuổi khỏe mạnh (65- 80 tuổi) chia hai nhóm: một nhóm tập thiền chánh niệm 8 tuần và nhóm đối chứng tham gia khóa “rèn luyện não”. Kết quả cho thấy thiền chánh niệm có thể nâng cao hiệu suất nhận thức (bao gồm trínhớ) và tăng cường mạng lưới não liên quan đến trí nhớ ở người cao tuổi khỏe mạnh.

Theo Hazlett-Stevens et al. (2019): Từ năm cơ sở dữ liệu đã xác định được bảy nghiên cứu sử dụng phương pháp Giảm căng thẳng dựa trên chánh niệm (Mindfulness-Based Stress Reduction - MBSR) (Kabat-Zinn, 1990) được thực hiện riêng biệt với nhóm người cao tuổi. Kết quả cho thấy hiệu quả sử dụng MBSR trong điều trị: Đau lưng mạn tính; Mất ngủ mạn tính; Cải thiện chất lượng giấc ngủ; Tăng cảm xúc tích cực; Giảm triệu chứng lo âu và trầm cảm; Cải thiện trí nhớ và chức năng điều hành. Do đó, MBSR có thể là một can thiệp đầy hứa hẹn cho người cao tuổi mắc nhiều vấn đề sức khỏe, thậm chí có dấu hiệu suy giảm nhận thức, trí nhớ.

4. Cơ chế khoa học ở não bộ

Các nghiên cứu gần đây chứng minh thiền tác động tích cực lên lên não bộ để giải thích lợi ích giúp cải thiện và phục hồi suy giảm trí nhớ người cao tuổi:

Một nghiên cứu tiến cứu với chương trình huấn luyện thiền chánh niệm kéo dài 8 tuần sử dụngphương pháp MBSR cho thấy mật độ chất xám tăng lên ở vùng hồi hải mã trái (hippocampus) vỏ não vành sau, vùng nối thái dương- đỉnh và tiểu não (cerebellum) so với nhóm đốichứng tương đương (Hölzel et al., 2010). Hải mã được biết đến là vùng não quan trọng liên quan đến trí nhớ, quá trình học tập và điều hòa cảm xúc. Vỏ não vành sau (posterior cingulate cortex) được cho là có vai trò trong việc tích hợp các kích thích cảm giác và trải nghiệm để hình thành nhận thức về bản thân như một tổng thể (Northoff, 2004).Vì vậy, thiền chánh niệm không chỉ ảnh hưởng đến sự chú ý và cảm xúc, mà còn tác động đến trí nhớ, việc học tri thức và cảm nhận về bản thân.

Các khu vực não liên quan đến trí nhớ

Thiền tăng cường cấu trúc và kết nối vùng trí nhớ: Nhiều nghiên cứu chụp cộng hưởng từ (MRI)cho thấy thiền có thể làm tăng mật độ chất xám ở vùng hải mã- trung tâm quan trọng của trí nhớ -và ở vùng vỏ não sau đồi (posteromedial cortex) (Sevinc et al., 2021). Nghiên cứu cũng cho thấy các vùng não khác thuộc mạng lưới mặc định (được coi là giữ vai trò quan trọng trong trí nhớ) cũng tăng lên sau tập thiền. Những thay đổi này có thể giúp cải thiện khả năng ghi nhớ và bảo vệ não tránh thoái hóa do tuổi tác.

Ngoài ra, thiền giúp giảm căng thẳng thần kinh và viêm nhiễm: Thiền làm dịu hệ thần kinh giao cảm (chi phối phản ứng “chiến hay chạy”) và ổn định trục nội tiết HPA (liên quan hormone cortisol) (Shi et al., 2025). Cụ thể, thiền giúp giảm hoạt động giao cảm, tăng hoạt động phó giao cảm, tạo ra trạng thái thư giãn bảo vệ não bộ. Kết quả là thiền làm giảm cortisol và các chất gây stress oxy hóa, giảm viêm trong não. Chế độ hormone ổn định và ít căng thẳng hơn sẽ giúp tế bào thần kinh, đặc biệt trong vùng hải mã, hoạt động tốt hơn và ít bị tổn thương. Nhờ vậy, trí nhớ có thể được bảo vệ hoặc cải thiện nhẹ trong quá trình lão hóa.

5. Kết luận

Thiền chánh niệm là một can thiệp đơn giản, chi phí thấp, và an toàn cho người cao tuổi muốn duy trì hoặc cải thiện suy giảm trí nhớ. Phương pháp thiền chánh niệm phổ biến hiện nay là MBSR để cải thiện nhiều vấn đề về sức khoẻ (tinh thần và thể chất) trong đó có việc giúp cải thiện tình trạng suy giảm trí nhớ, phù hợp người cao tuổi về tài chính và điều kiện tập thiền. Đó là lợiích của thiền chánh niệm đối với chức năng nhận thức, duy trì trí nhớ khi lão hoá.

Tài liệu tham khảo

Brown, K. W., Ryan, R. M., & Creswell, J. D., 2007. Mindfulness: Theoretical foundations and evidence for its salutary effects. Psychological Inquiry, 18(4), 211- 237

Cahn, B.R., Polich, J., 2006. Meditation states and traits: EEG, ERP, and neuroimaging studies. Psychol Bull. 2006;132(2):180–211.

Calderone, A., Latella, D., et al., 2024. Neurobiological Changes Induced by Mindfulness and Meditation: A Systematic Review. Biomedicines 2024, 12, 2613. https://doi.org/10.3390/biomedicines12112613

Deary, I.J., Corley, J., et al., 2009. Age-associated cognitive decline. British Medical Bulletin 2009; 92:135–152. DOI:10.1093/bmb/ldp033

Geda, E.Y., Topazian, H.M., et al., 2011. Engaging in Cognitive Activities, Aging, and Mild Cognitive Impairment: A Population-Based Study. The Journal of Neuropsychiatry and Clinical Neurosciences 2011; 23:149–154.

Hazlett-Stevens, H., Singer, J., Chong, A., 2019. Mindfulness-Based Stress Reduction and Mindfulness- Based Cognitive Therapy with Older Adults:

A Qualitative Review of Randomized Controlled

Outcome Research. Clinical Gerontologist, 42:4, 347-358