Cách sử dụng cây bạch biển đậu trong các bài thuốc chữa bệnh

Đặc điểm và phân bố của cây mắc kẹn

Bạch biển đậu có thể là cái tên khiến nhiều người khi nghe cảm thấy còn xa lạ. Tuy nhiên, vị thuốc này còn có tên gọi khác là đậu ván trắng, biển đậu hay bạch đậu. Với cách đặt tên vậy cũng có thể hiểu đây là một cây đậu có màu trắng. Ngoài ra, bạn cũng có thể tìm trong sách chuyên ngành loại cây này với cái tên như Dolichsos albus Lour.

Bạch biển đậu thuộc họ cánh bướm Fabaceae là hạt được thu hoạch từ cây đậu ván. Sở dĩ gọi tên như vậy vì khi chín và được phơi khô lớp vỏ ngoài có màu trắng. Một số vùng còn gọi loại đậu này là nga mi đậu hay bạch mai đậu.

Đậu ván là một loại cây dạng thân leo có vòng đời dao động 1 - 3 năm. Một số cây có khả năng leo cao thì sẽ leo dài đến 5m. Lá của cây mọc thành chét còn hoa lại mọc thành chùm. Khi ra quả, quả của cây có màu xanh nhạt ngả dần vàng khi chín .

Đậu ván ngoài làm thuốc cũng là một thực phẩm được sử dụng cho các bữa ăn. Chính vì thế, không khó để tìm thấy vị thuốc này. Hiện tay, quả cây đậu ván còn non sẽ được lấy ăn còn những quả già thì tách phần hạt đem phơi khô và chế làm thuốc. Phần hạt đó chính là vị thuốc bạch biển đậu.

Cây đậu ván sinh trưởng và chín già vào khoảng mùa thu hàng năm. Vì vậy, từ tháng 9 đến tháng 10 có thể lấy hạt từ quả già để làm thuốc. Quả đậu ván sau khi già được thu hoạch đập dập lấy hạt ra và phơi khô là được.

Cách sử dụng cây bạch biển đậu trong các bài thuốc chữa bệnh

Thành phần hóa học và dược tính của cây bạch biển đậu

Thành phần hóa học của bạch biển đậu có chứa khá nhiều chất dinh dưỡng cho cơ thể. Trong một số phân tích thống kê, các chuyên gia đã cho được kết quả thành phần hóa học trong bạch biển đậu như sau:

22,7% thành phần là protein

1,8% thành phần là chất béo

57% là cacbonhydrat

0.046% là canxi

0,052% là phốt pho

0,001% là sắt

Đây là những thành phần chiếm tỷ lệ lớn được tìm thấy khi nghiên cứu phân tích bạch biển đậu. Ngoài ra, vị thuốc bạch biển đậu còn chứa men tyrosinaza,acid xyanhydric và một số vitamin A,B,C. Trong số các loại vitamin có trong hạt đậu ván thì B1 chiếm tỷ lệ nhiều nhất.

Ngoài ra, khi phân tích sâu hơn về chuỗi protein của bạch biển đậu, các chuyên gia đã tìm ra nhiều acid amin bổ sung cho cơ thể như: lyzin, acginin, tyrozin và trytophan. Thêm vào đó, biển đậu còn có protit, vitamin B1 và C1, đường sacaroza, glucoza, caroten, maltoza, stachyoza, acid pipecolic, phytoagglutinin.

Trong đông y, bạch biển là vị thuốc có vị ngọt, hơi ôn, không độc .... Bạch biển đậu có thể dùng điều trị đau bụng, giải độc. Theo một số danh y đời Đường, ăn bạch biển đậu bổ ngũ tạng, trị chứng nôn mửa, trị tóc bạc. Với thuốc này, mỗi lần dùng sắc hoặc bột cần 8 -16 gam là đủ.

Thành phần hóa học và dược tính của cây bạch biển đậu

Công dụng của cây mắc kẹn trong y học cổ truyền

Tính vị

Vị ngọt, hơi ôn, không có độc.

Quy kinh

Quy vào kinh Vị và Tỳ.

Tác dụng dược lý

Công dụng của bạch biển đậu theo Đông Y:

• Công dụng: Chủ hành phong khí, bổ ngũ tạng, trừ thấp nhiệt, chỉ khát, hòa trung hạ khí, bổ tỳ, kiên vị, thanh thử và giải độc.

• Chủ trị: Phụ nữ bị đới hạ, trúng độc do thảo dược, thổ tả, ngộ độc rượu, tỳ vị hư nhược, bụng ngực đầy trướng, ăn uống không tiêu, tiêu chảy, bạch trọc, thử nhiệt.

Theo nghiên cứu dược lý hiện đại:

• Tác dụng giải độc: Thuốc có tác dụng phòng ngừa ngộ độc do thức ăn, trúng độc cá nóc và giải độc rượu.

• Tác dụng kháng khuẩn: Dịch chiết từ đậu ván có tác dụng ức chế khuẩn lỵ trên thực nghiệm với chuột nhắt trắng.

Cách dùng – liều lượng

Bạch biển đậu thường được dùng ở dạng sắc hoặc giã nát dùng ngoài. Liều dùng uống: 8 – 12g/ ngày.

Công dụng của cây mắc kẹn trong y học cổ truyền

Cách dùng cây mắc kẹn trị bệnh hiệu quả

1. Bài thuốc trị chứng thổ tả

• Chuẩn bị: Hương nhu và bạch biển đậu mỗi vị 40g.
• Thực hiện: Đem sắc với 6 chén nước còn lại khoảng 2 chén, chia ra thành nhiều lần và dùng uống trong ngày.

2. Bài thuốc trị chứng lở ngứa

• Chuẩn bị: Đậu ván trắng phơi khô.
• Thực hiện: Giã nát và đắp vào vùng da cần điều trị.

3. Bài thuốc trị chứng thổ tả, bụng đau vào mùa hè do nội thương thử thấp

• Bài thuốc 1: Dùng hương nhu 12g, hậu phác 8g và bạch biển đậu 12g. Đem các vị sắc uống hằng ngày.
• Bài thuốc 2: Hậu phác (sao gừng), bạch biển đậu (sao) và phục thần mỗi vị 30g, hương nhu 60g, chích cam thảo 16g. Đem các vị sắc uống, ngày dùng 1 thang.

4. Bài thuốc trị chứng tiêu chảy do tỳ hư

• Chuẩn bị: Cam thảo, bạch truật, phục linh và đảng sâm mỗi vị 1280g, bạch biển đậu 960g, ý dĩ nhân, cát cánh, liên nhục và sa nhân mỗi vị 640g.
• Thực hiện: Đem dược liệu tán thành bột mịn. Ngày dùng 2 – 3 lần, mỗi lần dùng 12g uống với nước sắc từ đại táo.

5. Bài thuốc hỗ trợ điều trị chứng tiểu đường

• Chuẩn bị: Đậu ván trắng.
• Thực hiện: Đem ngâm nước, bỏ vỏ, sau đó nghiền nhỏ và trộn đều với nước sắc thiên hoa phấn và mật ong làm thành viên to bằng hạt ngô đồng. Dùng kim bạc làm áo bên ngoài. Mỗi ngày dùng 2 lần, mỗi lần dùng 20 – 30 viên uống cùng với nước sắc thiên hoa phấn.
• Lưu ý: Khi dùng bài thuốc này nên hạn chế uống rượu, đồ ăn chiên xào, nóng và sinh hoạt vợ chồng.

6. Bài thuốc trị chứng thổ tả

• Chuẩn bị: Đậu ván trắng.
• Thực hiện: Đem tán bột mịn và dùng uống với giấm.

7. Bài thuốc trị xích bạch đới

• Chuẩn bị: Đậu ván trắng.
• Thực hiện: Đem sao vàng, tán bột mịn. Mỗi lần dùng 8g uống với nước cơm.

8. Bài thuốc trị chứng thai bị trệ

• Chuẩn bị: Đậu ván sống.
• Thực hiện: Đem bỏ vỏ, tán bột mịn, mỗi lần dùng 1 thìa uống với nước cơm.

9. Bài thuốc trị ngộ độc Thạch tín và Nhân ngôn

• Chuẩn bị: Đậu ván sống.
• Thực hiện: Đem tán và vắt lấy nước uống.

10. Bài thuốc trị chứng sinh non

• Chuẩn bị: Tỳ bà diệp (bỏ lông) 8g, sinh khương 20g, nhân sâm 8g, bạch biển đậu 20g, bạch truật 8g, bạch mao căn 30g.
• Thực hiện: Đem dược liệu tán thành bột mịn, mỗi lần dùng 8g.

11. Bài thuốc trị chứng lỵ và nôn mửa do thương thử

• Chuẩn bị: Hoắc hương 8g và bạch biển đậu 16g.
• Thực hiện: Đem các vị sắc lấy nước uống.

12. Bài thuốc trị trúng độc do ăn thịt chim

• Chuẩn bị: Đậu ván.
• Thực hiện: Nghiền nhỏ và uống với nước lạnh.

13. Bài thuốc trị trúng độc cá nóc, say rượu mà tiêu chảy, bụng đau

• Chuẩn bị: Bạch biển đậu 30 hạt.
• Thực hiện: Đem giã nát lấy nước uống.

14. Bài thuốc giải các loại ngộ độc

• Chuẩn bị: Bạch biển đậu.
• Thực hiện: Đem tán thành bột mịn, mỗi lần dùng 12g ngày dùng 2 lần.

15. Bài thuốc trị chứng da vàng, thiếu máu

• Chuẩn bị: Mẫu lệ 6g, hạt keo dậu 6g, ý dĩ 6g, mai mực 6g, bạch biển đậu 12g, sâm bố chính 12g, củ mài 12g.
• Thực hiện: Đem các vị sắc lấy nước uống, ngày dùng 1 thang.

16. Bài thuốc trị chứng cảm sốt, ăn uống khó tiêu, nôn mửa

• Chuẩn bị: Hậu phác 12g, hương nhu 16g và bạch biển đậu (sao) 20g.
• Thực hiện: Đem các vị sắc lấy nước uống.

17. Bài thuốc trị chứng thổ tả và bụng đau vào mùa hè do nội thương thử thấp

• Chuẩn bị: Thương truật và hoắc hương mỗi vị 8g, bạch biển đậu 4g.
• Thực hiện: Đem các vị sắc lấy nước uống.

18. Bài thuốc trị chứng tiêu chảy do Tỳ vị hư yếu

• Chuẩn bị: Mạnh nha (sao sơ) 30g, bạch biển đậu (sao) 50g, sơn tra (hắc) 40g, sơn dược 60g.
• Thực hiện: Đem các vị tán bột, mỗi lần dùng 16g, ngày dùng 2 lần.

19. Bài thuốc trị chứng thương thử, tiêu chảy, nôn mửa, phiền táo và khát vào mùa hè

• Chuẩn bị: Hương nhu (lá) 60g và bạch biển đậu (sao) 120g.
• Thực hiện: Đem các vị tán thành bột mịn, mỗi lần dùng 6g uống từ 2 – 3 lần.

20. Bài thuốc trị chứng bạch đới ra nhiều và có màu xanh

• Chuẩn bị: Tiền nhân 12g, mai mực 6g, sơn dược 18g và bạch biển đậu (sao) 16g.
• Thực hiện: Đem các vị sắc lấy nước uống.

21. Bài thuốc trị chứng nhiễm trực khuẩn lỵ

• Chuẩn bị: Địa miên thảo (tươi) 30g và bạch biển đậu (hoa) dùng tươi 10g.
• Thực hiện: Đem các vị sắc lấy nước uống.

22. Bài thuốc trị chứng thủy thũng do tỳ hư

• Chuẩn bị: Đậu ván trắng (sao vàng) 160g.
• Thực hiện: Đem các vị tán bột, ngày dùng 3 lần mỗi lần dùng 12g.

23. Bài thuốc trị chứng tiểu ra máu

• Chuẩn : Lá đậu ván (sao vàng) hoặc lá tươi 20 – 30g.
• Thực hiện: Đem sắc uống hằng ngày.

24. Bài thuốc trị chứng ngộ độc thực phẩm gây đầy hơi, đau bụng dữ dội

• Chuẩn bị: Sinh khương và quế tâm mỗi vị 8g, cây cỏ sữa, tía tô, lá đinh lăng và bạch biển đậu (sao vàng) mỗi vị 20g.
• Thực hiện: Đem sắc các vị với 4 bát nước đến khi còn 2 bát, chia thành 2 lần uống và dùng hết trong ngày.

25. Bài thuốc trị chứng ra mồ hôi trộm ở trẻ em

• Chuẩn bị: Tâm sen 4g, chích cam thảo 6g, bạch linh 8g, bạch biển đậu (sao vàng), bạch thược và đương quy mỗi vị 10g.
• Thực hiện: Đem sắc với 1 lít nước còn lại khoảng 1/4 , chia thành 2 lần uống trong ngày.

26. Bài thuốc trị chứng viêm đại tràng mãn tính gây rối loạn tiêu hóa, đi phân sống, bụng đau âm ỉ và ăn uống kém

• Chuẩn bị: Lá khổ sâm 16g, cam thảo và trần bì mỗi vị 10g, cao lương khương và sơn thù mỗi vị 12g, bạch biển đậu (sao vàng), hoài sơn (sao) và bạch truật (sao hoàng thổ) mỗi vị 20g.
• Thực hiện: Đem sắc với 1.4 lít nước còn lại 350ml, chia thành 2 lần uống trong ngày.

27. Bài thuốc trị chứng nôn nhiều, mệt mỏi và ăn uống kém trong thời gian mang thai

• Chuẩn bị: Đỗ trọng (sao muối) 12g, bạch biển đậu (sao) 20g, cam thảo bắc 10g, tía tô 16g, sinh khương 8g, ngải diệp (sao qua) 16g, sa sâm 16g, bạch truật 16g, liên nhục 16g.
• Thực hiện: Đem sắc với 1.4 lít nước lấy 200ml nước, sau đó đổ thêm 1 lít nước sắc lấy 150ml. Trộn đều nước sắc lại, hãm cho sôi và chia thành 2 lần uống.

28. Bài thuốc trị chứng suy dinh dưỡng ở trẻ em

• Chuẩn bị: Rễ đinh lăng 10g, táo tàu 4 quả, hoài sơn và bạch biển đậu mỗi vị 12g, bạch truật 10g, cam thảo 6g và trần bì 6g.
• Thực hiện: Đem sắc đặc và cho trẻ uống 3 lần/ ngày.

29. Bài thuốc trị chứng ăn uống kém do tỳ vị hư hàn

• Chuẩn bị: Bạch truật (sao hoàng thổ) 16g, cam thảo 10g, trần bì 10g, bạch biển đậu (sao qua) 16g, hoài sơn 20g, đỗ trọng 10g, ngũ gia bì 12g, đinh lăng (sao gừng) 20g, liên nhục 20g.
• Thực hiện: Đem sắc với 1.4 lít nước còn lại 350ml, đem chia thành 2 lần uống.

30. Bài thuốc trị chứng cảm thời khí vào mùa xuân gây buồn nôn, ớn lạnh, chóng mặt và hoa mắt

• Chuẩn bị: Phòng sâm, cát căn, tía tô, mạch môn, hoàng kỳ (sao mật) và kinh giới mỗi vị 16g, sinh khương 8g, trần bì và bạch chỉ mỗi vị 10g, bạch biển đậu (sao vàng) 20g.
• Thực hiện: Đem sắc với 1.4 lít nước còn 200ml, sau đó đổ thêm 1 lít nước sắc còn 150ml. Hòa chung 2 lần sắc và hâm cho sôi, chia thành 2 lần uống trong ngày.

31. Bài thuốc trị chứng phụ nữ ra nhiều khí hư

• Chuẩn bị: Trạch lan 16g, uất kim 10g, bạch biển đậu 16g, rễ bạch đồng nữ (thái mỏng, sao vàng) 20g, bạch linh 10g, hương phụ 12g và hạ liên châu 20g.
• Thực hiện: Đem các vị sắc uống, ngày dùng 1 thang.

32. Bài thuốc trị chứng ra mồ hôi nhiều, nắng nóng vào mùa hè

• Chuẩn bị: Cam thảo 10g, sâm đại hành 16g, bạch biển đậu 12g, cát căn 20g và khoai lang khô (sao vàng) 30g.
• Thực hiện: Đem các vị sắc lấy nước uống.

33. Chè đậu ván giúp thanh nhiệt và bồi bổ sức khỏe

• Chuẩn bị: Đường mía vàng 200 – 250g, đậu ván trắng 500g, lá dứa 5 lá, muối 5g, 1 hộp nước cốt dừa và bột năng 50 – 100g.
• Thực hiện: Đem đậu ván rửa sạch và ngâm nước ấm trong vòng 10 tiếng. Sau đó bỏ hạt đậu hư và đãi sạch vỏ, để cho ráo nước. Cho vào nồi hầm chín với 5g muối. Hòa bột năng với 100ml nước. Cho nước đường và lá dứa vào trong nồi, thêm 2 lít nước và đun nhỏ lửa, khuấy đều tay để đường tan và tránh vón cục. Đổ bột năng vào, khuấy đều cho bột chín và cho đậu ván vào. Khi ăn thêm nước cốt dừa và đá vào.

34. Bao tử heo hầm giúp bồi bổ sức khỏe, thanh nhiệt và lợi tiểu

• Chuẩn bị: Tỳ giải 25g, bạch biển đậu (sao) 80g, lá sen tươi 2 lá, đậu đỏ hạt nhỏ 120g, bí đao 500g, trần bì 8g và bao tử heo 1 cái.
• Thực hiện: Sơ chế bao tử heo cho hết nhờn và mùi. Gọt vỏ bí đạo, cắt thành miếng vuông lớn. Lá sen đem rửa sạch, để ráo và xắt nhỏ. Sau đó cho trần bì, tỳ giải, đậu đỏ, ý dĩ bạch biển đậu vào nồi cùng với bao tử heo và 1.5 lít nước. Nấu với lửa vừa, sau đó hạ lửa hầm trong 1 giờ. Khi chín, thêm lá sen và ít muối vào. Dùng ăn riêng hoặc ăn với cơm.

35. Canh bí đao giúp thanh nhiệt, lợi thấp, hỗ trợ điều trị chứng tiểu tiện khó, tứ chi rã rời và mệt mỏi

• Chuẩn bị: Xích tiểu đậu 50g, bạch biển đậu 30g, bí đao 250g, thịt heo 100g, trạch tả và trư linh mỗi vị 25g, một ít gia vị.
• Thực hiện: Sơ chế các nguyên liệu, đem bí đao bỏ ruột và cắt nhỏ. Thịt heo cũng cắt thành từng miếng nhỏ vừa ăn. Cho tất cả nguyên liệu vào nồi, thêm 1.5 lít nước và hầm cho đến khi thịt chín mềm thì cho thêm gia vị vào là ăn được.

36. Bài thuốc trị chứng cảm nắng khiến người phát sốt, tiểu ít, nước tiểu vàng

• Chuẩn bị: Đậu ván trắng 50g.
• Thực hiện: Sắc kỹ, chia nước sắc thành 2 lần uống và dùng hết trong ngày.

37. Bài thuốc trị ban xuất huyết

• Chuẩn bị: Đường phèn 50g, hồng táo 20 trái và bạch biển đậu 100g.
• Thực hiện: Đem sắc với nước và chia thành 2 lần uống.

38. Bài thuốc trị chứng lỵ cấp hậu tròng, lỵ tiêu chảy, phát sốt

• Chuẩn bị: Một quả trứng gà và hoa đậu ván 15 – 20g.
• Thực hiện: Đem luộc trứng gà với nước và hoa đậu ván, sau đó ăn trứng và dùng nước uống.

39. Bài thuốc trị chứng đau nhức mình mẩy, chân tay tê dại

• Chuẩn bị: Rễ đậu ván 30g.
• Thực hiện: Đem sắc kỹ với nước và chia thành nhiều lần uống trong ngày.

Cách dùng cây mắc kẹn trị bệnh hiệu quả

Kiêng kỵ – Lưu ý khi dùng bạch biển đậu

Trường vị có trệ, ngoại tà và thương hàn không được dùng.

Người có tỳ vị hư hàn và bụng đầy trướng nên thận trọng khi dùng.

Hạt đậu ván khô chứa chất độc cyanua, vì vậy cần rang vàng hoặc nấu chín và phải mở nắp nồi để loại bỏ độc tố.

Lưu ý quan trọng khi sử dụng

Bạch biển đậu là vị thuốc dân gian được nhiều người tin dùng. Tuy nhiên, nếu tự ý sử dụng không tham khảo qua bác sĩ thì có thể khiến cơ thể gặp các tác dụng phụ nghiêm trọng.

Hiện nay, bạch biển đậu kiêng kỵ sử dụng trong các trường hợp sau:

Người mắc chứng tỳ vị hư hàn, hay chướng bụng nên chú ý khi sử dụng bạch biển đậu

Khi cơ thể có biểu hiện thương hàn, trường vị có trệ thì không được sử dụng

Bạch biển đậu khô có thể là chất độc ảnh hưởng đến sức khỏe. Vì thế phải sao vàng để loại bỏ độc tố mới dùng được.

Xem thêm: Những Cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (TS Đỗ Tất Lợi)