Cây bòng bong (hải kim sa): Công dụng, cách dùng trị bệnh trong y học cổ truyền

Cây bòng bong

Tên gọi khác: Thòng bong, Hải kim sa, Thạch vi dây, Dương vong.

Tên dược: Spora Lygodii

Tên khoa học: Lyofodium japonium

Họ: Thòng bong (danh pháp khoa học: Schizaeaceae)

Bòng bong thuộc cây dây leo với rễ cây mọc bò, thân cây mảnh mai, mềm và luôn xanh tốt quanh năm. Lá cây bòng bong dài khoảng 16 - 30cm, mọc thành từng cụm và sẻ thành nhiều nhánh trông giống như lông chim. Mặt lá trơn nhẵn, mỏng mềm. Các lá chét của cây hình tam giác, trục lá ngoằn ngoèo, trên lá non có những hạt phấn nhỏ màu vàng, sờ vào cảm giác nhẵn mịn và mát tay.

Cây bòng bong chủ yếu mọc hoang trong tự nhiên và thích nghi với mọi điều kiện thời tiết. Đặc biệt, cây ưa bám vào những cây to, hàng rào, bụi cây và ven rừng. Điều này cho thấy cây đặc biệt “thích” bóng râm và những khu vực ẩm, ít bị ánh nắng mặt trời chiếu vào.

Tại Việt Nam, có thể tìm thấy cây bòng bong ở khắp mọi nơi, nhưng nhiều nhất vẫn là các tỉnh phía Nam, đặc biệt là vùng Tây Nam bộ như Tiền Giang, Hậu Giang, An Giang,...

Các bộ phận của cây bòng bong như rễ, thân leo và lá (bào tử trên lá) được sử dụng để làm thuốc chữa bệnh. Người ta có thể thu hoạch cây quanh năm bởi cây luôn xanh tốt, nhất là khi “sống bám” vào hàng rào và thân cây lớn.

Sau khi thu hoạch về, cây sẽ được rửa sạch sẽ để loại bỏ bụi bẩn, tạp chất, vi khuẩn bám trên cây. Sau đó đem đi dùng trực tiếp hoặc phơi, sấy khô rồi bảo quản dùng dần. Dược liệu của cây được bảo quản ở nơi khô ráo và thoáng mát.

Đối với túi bào tử trên lá non thì cách sơ chế phức tạp hơn: Mùa thu, khi bào tử đã chín thì sẽ bắt đầu thu hoạch. Thời điểm thu hoạch lý tưởng nhất là sáng sớm, khi trời vẫn còn sương. Các túi bào tử thu hoạch được sẽ đem về phơi khô ở nơi kín gió. Sau đó dùng tay chà xát nhẹ để bào tử khô rụng xuống. Cuối cùng là rây bỏ phần dây để thu được bào tử nguyên chất.

Cây bòng bong (hải kim sa): Công dụng, cách dùng trị bệnh trong y học cổ truyền

Công dụng cây bòng bong

Tác dụng chữa bệnh của cây bòng bong được ghi nhận rất nhiều trong y học cổ truyền với nhiều bài thuốc có tác dụng khác nhau.

Trong Đông y, bòng bong có tính hàn, vị ngọt, quy vào 2 kinh là bàng quang và tiểu trường. Như vậy, cây có tác dụng chữa bệnh liên quan đến tiết niệu và thận, cụ thể như sau.

• Chữa phù thũng, phù nề.
• Chữa viêm thận, viêm bàng quang, sỏi thận, sỏi mật, sỏi niệu đạo.
• Lợi thấp, chữa các chứng tả thấp nhiệt.
• Chữa các chứng bí tiểu, khó tiểu, tiểu lắt nhắt, tiểu ra máu, ra mủ,…
• Điều trị bệnh viêm gan.
• Điều trị vết thương do bỏng, mụn nhọt gây đau nhức, viêm nhiễm.
• Điều trị vết thương chảy máu nhiều, khó cầm máu do tai nạn.
• Hỗ trợ điều trị các bệnh lý phụ khoa như huyết trắng, khí hư,...
• Hỗ trợ điều trị sinh lý ở nam giới như mộng tinh, di tinh,...

Công dụng cây bòng bong

Bài thuốc hay từ cây bòng bong

Bài thuốc trị vết thương do ong vàng đốt

Chuẩn bị: Lá bòng bong tươi.

Thực hiện: Rửa sạch, giã nát và đắp lên chỗ bị thương.

Bài thuốc trị chứng mụn rộp loang vòng

Chuẩn bị: Dây và lá thòng bong tươi.

Thực hiện: Rửa sạch rồi đem giã nhuyễn và đắp vào vùng da cần điều trị. Thực hiện 2 lần/ ngày.

Bài thuốc trị chứng đới hạ ở nữ giới

Chuẩn bị: Dây bòng bong 1 lạng và thịt lợn 1 lượng vừa đủ.

Thực hiện: Cắt nhỏ, rửa sạch và đem hầm với thịt lợn. Dùng thịt ăn và uống hết nước canh.

Bài thuốc trị chứng viêm tuyến vú

Chuẩn bị: Hải kim sa 25 – 30g.

Thực hiện: Sắc uống với nước và rượu (tỷ lệ 1:1) và dùng nước sắc chia thành 3 lần uống, dùng hết trong ngày.

Trà hải kim sa lợi tiểu, thích hợp với những trường hợp tiểu ít và khó khăn khi tiểu tiện

Chuẩn bị: Hải kim sa 60 – 90g.

Thực hiện: Sắc với nước, sau đó thêm 1 ít đường vào và dùng uống thay trà.

Bài thuốc trị chứng tiểu tiện ra máu

Bài thuốc 1: Dây bòng bong và biển súc mỗi vị 15 – 20g, sắc uống hằng ngày.

Bài thuốc 2: Hải kim sa tán bột mịn, mỗi lần dùng 8g uống với nước đường, ngày dùng 3 lần.

Bài thuốc trị bệnh thạch lâm (sỏi đường tiết niệu)

Chuẩn bị: Bạch mao căn, hoạt thạch và hải kim sa mỗi vị 30g, cỏ mã đề 12g, kim tiền thảo 60g.

Thực hiện: Đem sắc kỹ với nước chia thành 3 phần uống và dùng hết trong ngày.

Bài thuốc trị chứng cao lâm (tiểu tiện ra dưỡng chất)

Chuẩn bị: Mạch môn 20g, cam thảo 10g, hải kim sa và hoạt thạch mỗi vị 40g.

Thực hiện: Dùng mạch môn sắc riêng, các vị còn lại đem tán bột. Mỗi lần dùng 8g uống với nước sắc mạch môn, ngày dùng 3 lần.

Bài thuốc trị chứng di mộng tinh

Chuẩn bị: Dây bòng bong đốt tồn tính.

Thực hiện: Đem nghiền mịn, mỗi lần dùng 4 – 6g hòa với nước sôi uống.

Bài thuốc trị chứng ỉa chảy

Chuẩn bị: Cả cây bòng bong.

Thực hiện: Sắc uống cho đến khi khỏi.

Bài thuốc trị chứng lị ra máu

Chuẩn bị: Lá và dây bòng bong 60 – 90g.

Thực hiện: Sắc kỹ với nước và chia thành 2 – 3 lần dùng trong ngày.

Bài thuốc trị chứng viêm gan

Chuẩn bị: Xa tiền thảo 20g, hải kim sa 15g và nhân trần 30g.

Thực hiện: Đem các vị sắc uống, mỗi ngày dùng 1 thang.

Bài thuốc trị chứng phù thũng toàn thân khiến bụng đầy trướng và khó thở khi nằm

Chuẩn bị: Khiên ngưu tử (hạt bìm bìm) 30g nửa sống nửa sao chín, cam toại và hải kim sa 15g.

Thực hiện: Đem các vị nghiền mịn và trộn đều. Mỗi lần dùng 8g thuốc bột sắc với 1 bát nước và uống trước khi ăn.

Bài thuốc trị thấp trệ gây trướng bụng và ăn uống khó tiêu

Chuẩn bị: Cam thảo 2g, bòng bong 20g và bạch truật 8g.

Thực hiện: Đem sắc với 500ml nước còn lại 150ml và chia thành 2 lần uống trong ngày. Nên sử dụng bài thuốc sau khi ăn 15 phút, dùng liên tục trong 5 – 10 ngày.

Bài thuốc giúp lợi sữa và trị chứng ít sữa ở phụ nữ sau sinh

Chuẩn bị: Cây bòng bong 12 – 24g.

Thực hiện: Đem sắc với 400ml nước còn lại 200ml và chia thành 3 lần uống trong ngày. Áp dụng bài thuốc liên tục trong vòng 5 ngày.

Bài thuốc trị chứng bỏng do lửa (bỏng nhẹ và phạm vi nhỏ)

Chuẩn bị: Bòng bong 25g.

Thực hiện: Đốt tồn tính, nghiền thành bột và trộn với dầu vừng, sau đó thoa lên vết bỏng.

Bài thuốc trị chứng nước tiểu đỏ, khó tiểu

Bài thuốc 1: Hổ phách 40g, mang tiêu 100g, bằng sa 20g và bòng bong 100g. Đem các vị tán thành bột mịn, dùng 5 – 8g/ ngày, chia thành 2 – 3 lần dùng và uống với nước ấm.

Bài thuốc 2: Bòng bong 24g đem sắc với 400ml nước trong vòng 15 phút. Sau đó thêm đường vào và dùng uống thay nước trà.

Bài thuốc trị vết thương ở phần mềm

Chuẩn bị: Dùng lá bòng bong và lá mỏ quạ tưởi các vị bằng lượng nhau.

Thực hiện: Đem rửa sạch và giã nát, sau đó đắp lên vết thương. Ngày thay 1 lần trong 3 – 4 ngày. Sau đó dùng lá hàn the, lá mỏ quạ tươi và lá bòng bong giã nát, đắp lên vết thương. Với bài thuốc này, cứ 2 – 3 ngày thì thay 1 lần.

Bài thuốc trị chứng sỏi tiết niệu

Chuẩn bị: Tiên hạc thảo 15g, hoa hòe 10g, mộc thông 9g, kê nội kim 8g, biển súc 12g, hải kim sa 15g, hoạt thạch 15g, kim tiền thảo 30g, sơn chi 12g, cam thảo 6g, cù mạch 12g và đại hoàng 6g (cho vào sau).

Thực hiện: Dùng sắc uống, ngày dùng 1 thang và chia làm 3 lần uống.

Bài thuốc trị sỏi lâu ngày không khỏi do tuổi già hoặc do thấp nhiệt

Chuẩn bị: Hoàng kỳ, xa tiền tử và hải kim sa mỗi vị 5g, thục địa, hoàng bá, tri mẫu, trạch tả, đương quy mỗi vị 12g, kim tiền thảo 30g, cam thảo 6g, mộc thông và kê nội kim mỗi vị 9g.

Thực hiện: Đem các vị sắc lấy nước uống, chia làm 3 lần uống trong ngày.

Bài thuốc trị nhiệt chứng gây tâm phiền, niệu đạo nóng rát, miệng đắng và lưỡi đỏ

Chuẩn bị: Tiêu thạch 15g, bòng bong 60g, kim tiền thảo 60g, đông quỳ tử 9g, thạch vi 12g, kê nội kim 12g, xa tiền tử 15g.

Thực hiện: Sắc uống ngày 1 thang, chia thành 3 lần uống trong ngày.

Bài thuốc trị nhiệt ứ và sỏi khiến tiểu tiện khó khăn, bụng dưới đau

Chuẩn bị: Cam thảo 3g, hổ phách 9g, ngưu tất 10g, bòng bong 9g, trạch tả, cù mạch, trư linh, phục linh, biển súc, xa tiền, mộc thông mỗi vị 15g, kim tiền thảo 60g và hoạt thạch 18g.

Thực hiện: Sắc uống.

Lưu ý: Nếu khí trệ ứ huyết gia thêm nga truật 12g, mộc hương 8g và trần bì 10g. Còn trường hợp khí hư gia thêm hoàng kỳ 15g, huyết hư gia thêm bạch thược 12g, đương quy 12g, thục địa 16g và xuyên khung 8g.

Bài thuốc trị sạn ở đường tiết niệu

Chuẩn bị: Xuyên phá thạch, hoạt thạch, hải kim sa và đông quỳ tử mỗi vị 15g, kim tiền thảo 30 – 60g.

Thực hiện: Đem các vị sắc uống.

Bài thuốc trị chứng thận hư kèm sạn do thấp nhiệt

Chuẩn bị: Vương bất lưu hành, hoàng tinh, xuyên phá thạch, hoài ngưu tất và hải kim sa mỗi vị 15g, kim tiền thảo 20g, hoàng kỳ 30g.

Thực hiện: Đem các dược liệu sắc uống, ngày dùng 1 thang và chia đều thành nhiều lần uống.

Bài thuốc trị chứng sỏi mật

Chuẩn bị: Kê nội kim, uất kim và hải kim sa gia giảm liều lượng theo từng trường hợp.

Thực hiện: Đem các vị sắc lấy nước uống.

Bài thuốc trị chứng phù, cổ trướng nhẹ và tiểu ít do thấp nhiệt

Chuẩn bị: Trần bì, hậu phác và mộc thông mỗi vị 6g, la bặc tử, hạnh nhân, thông thảo và kê nội kim mỗi vị 10g, hải kim sa 12g.

Thực hiện: Đem sắc uống, ngày dùng 1 thang.

Bài thuốc hay từ cây bòng bong

Kiêng kỵ và lưu ý khi dùng cây bòng bong

Người thận dương hư gây tiểu nhiều và người tỳ vị hư hàn không nên dùng.

Các bài thuốc chữa bệnh từ cây bòng bong đều được lưu truyền trong y học dân gian và hầu hết chưa được nghiên cứu về mặt khoa học. Do đó trước khi áp dụng, bạn nên tham vấn bác sĩ khoa y học cổ truyền để kiểm soát rủi ro và tác dụng phụ phát sinh.