Hình thành trí nhớ và cách khôi phục trí nhớ bằng y học cổ truyền

Từ Khóa: Trí nhớ; khôi phục; y học cổ truyền.

Memory formation and memory restoration using traditional medicine.

Summary: The brain is one of the most important organs in the human body, enabling people to understand their surroundings and coordinate their behavior, sensations, and emotions. The brain receives and processes information simultaneously through five senses: sight, smell, hearing, taste, and touch, making it a highly detailed organ.

Keywords: Memory; restoration; traditional medicine.

Doi:

Ngày nhận bài: 22/11/2025

Ngày hoàn thiện biên tập: 05/12/2025

Ngày duyệt đăng: 28/12/2025

I. SƠ LƯỢC VỀ CẤU TRÚC NÃO BỘ

Não bộ là một trong nhứng bộ phận quan trọng nhất của cơ thể người, giúp người hiểu được những thông tin xung quanh, để điều phối hành vi, cảm giác, cảm xúc của người. Não bộ thu nhận và xử lý thông tin cùng một lúc thông qua 5 loại giác quan: thị giác, khướu giác, thính giác, vị giác và xúc giác nên não có cấu tạo rất chi tiết.

Não bộ người có gần 100 tỷ tế bào thần kinh (nơ-ron) với các kết nối liên quan lên tới gần 100 nghìn tỷ điểm và một lượng tương đương tế bào thần kinh đệm tạo nên một mạng lưới phức tạp trong hệ điều hành của não bộ.

Não bộ được chia thành 3 phần là đại não, tiểu não và thân não. Đại não được chi thành 4 thùy là thùy trán, thùy đỉnh, thùy thái dương, thùy chẩm

Não bộ kiểm soát được trí nhớ, suy nghĩ, ngôn ngữ, hành vi và rất nhiều chức năng khác trong cơ thể người. Não bộ liên quan mật thiết đến hệ thần kinh của con người.

Sự hình thành trí nhớ của não bộ theo quy trình: thu thập thông tin – xử lý thông tin (phân loại thông tin) – lưu trữ thông tin (lưu trữ ngắn hạn và lưu trữ dài hạn)

Vùng não liên quan đến trí nhớ là thùy thái dương và thùy chẩm liên quan đến cảm giác và do đó thùy chẩm cũng tham gia vào trí nhớ, vì cảm giác giúp não bộ thu thập thông tin

Vùng trí nhớ trong não bộ chính là vùng hồi hải mã, một phần của hệ viền nằm sâu trong thùy thái dương của não bộ. Cấu trúc vùng hồi hải mã chịu trách nhiệm chính cho việc lưu trữ và xử lý ký ức ngắn hạn và dài hạn.

II. NÃO BỘ VÀ KỸ NĂNG

Não bộ và kỹ năng có mối quan hệ hai chiều mật thiết: việc rèn luyện kỹ năng giúp củng cố và phát triển các kết nối thần kinh trong não, đồng thời cấu trúc và chức năng của não bộ ảnh hưởng đến khả năng tiếp thu, phát triển kỹ năng. Quá trình này dựa trên tính dẻo của não bộ, cho phép não bộ thay đổi cấu trúc và chức năng để đáp ứng nhu cầu hoạt động thực hành kỹ năng, như trong trường hợp các nghê sĩ, Piano, nhạc công, nhạc sĩ hoặc vận động viên thể thao…

Nguyên nhân suy giảm trí nhớ:

• Do tuổi cao
• Do căng thẳng, lo âu kéo dài
• Do stress
• Do mệt mỏi khi lao động, học tập…
• Do tâm bất an

Cách khắc phục trí nhớ:

Để khắc phục suy giảm trí nhớ, ta cần rèn luyện não bộ bằng các bài tập trí tuệ, duy trì chế độ ăn uống lành mạnh giàu chất chống oxy hóa và omega-3, tập thể dục đều đặn, ngủ đủ giấc, giảm stress, trau dồi kiến thức, tập trung khi làm việc, ngồi thiền. đồ chơi trí tuệ.

Ngoài ra, hãy thăm khám sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ và áp dụng các biện pháp hỗ trợ khác như bổ sung DHA, thực phẩm chức năng chứa bạch quả hoặc Socola đen.

III. BÀI THUỐC HỖ TRỢ KHÔI PHỤC TRÍ NHỚ

Bài thuốc Quy tỳ thang:

Bài thuốc có công hiệu trừ phong thấp, bổ khí huyết, đau dây thần kinh. Phân tích bài thuôc ta thấy: Khương hoạt, Phòng phong khu phong trừ thấp. Xích thược, Khương hoàng, Đương qui bổ huyết, hoạt huyết. Hoàng kỳ, Cam thảo, Đại táo bổ khí. Sinh khương phát tán phong hàn. Các vị hợp lại có tác dụng ích khí, hòa dinh, khu phong thắng thấp.

Bài thuốc Qui tỳ thang đem kết hợp Đảng sâm, Hoàng kỳ, Bạch truật, Đương quy, Hạt sen, Phục thần, Viễn chí, Táo nhân, Long nhãn, Bắc mộc hương rất tốt để dưỡng tâm kiện tỳ.

Bài thuốc với trứng chim câu, long nhãn, kỷ tử: Giúp trị chứng hay quên, mệt mỏi do thiếu khí huyết.

Lưu ý quan trọng

Các bài thuốc dân gian và thảo dược chỉ có tác dụng hỗ trợ, không thay thế cho việc điều trị y tế chuyên sâu.

Người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ y học cổ truyền để được chẩn đoán và chỉ định bài thuốc phù hợp.

Không tự ý sử dụng các bài thuốc, đặc biệt đối với các trường hợp suy giảm trí nhớ nghiêm trọng hoặc các bệnh lý nền.

IV. CÁCH BẤM HUYỆT HỖ TRỢ PHỤC HỒI TRÍ NHỚ

Theo y học cổ truyền cơ thể người có tổng cộng 365 huyệt, trong đó có 108 đại huyệt và 257 tiểu huyệt. Theo tổ chức Y tế thế giới (WHO) công bố 1991 trong báo cáo danh mục châm cứu bấm huyệt tiêu chuẩn quốc tế có 361 huyệt. Cơ thể người có 36 huyệt nguy hiểm khi châm cứu, bấm huyệt phải rất thận trọng.

Trong cơ thể người có lục phủ ngũ tạng, các tạng phủ này có mối quan hệ mật thiết và ràng buộc lẫn nhau và có chức năng khác nhau. Trong khuôn khổ hội thảo không đề cập tới các tạng phủ và mối quan hệ chế ước của tạng phủ.

Theo Y học hiện đại, bấm huyệt kích thích các huyệt đạo dẫn đến giải phóng các endorphin, serotonin tăng truyền đến não, dẫn đến các phản ứng nội tiết tố cortisol, thay đổi nồng độ hormone căng thẳng và acid lactic, ví dụ như endorphin là một chất kháng viêm tự nhiên. Bấm huyệt còn giúp tạo áp lực lên hệ thống thần kinh tự chủ, tác động lên các hoạt động của hệ tim mạch, thần kinh, tiêu hóa, hô hấp... còn giúp kiểm soát được tâm lí, cảm xúc và tinh thần của người bệnh.

Theo Y học cổ truyền, bấm huyệt là dùng áp lực bằng tay để tác động lên vị trí huyệt đạo làm thúc đẩy năng lượng, khí huyết của vùng tắc nghẽn gây ra bệnh, giúp phục hồi sức khỏe và cân bằng năng lượng thông qua huyệt và kinh mạch, điều chỉnh sự cân bằng âm dương trong cơ thể. Theo quan niệm y học cổ truyền, suy giảm trí nhớ thường có quan hệ đến các tạng tâm, tỳ, thận. Do lo nghĩ quá mức, ăn uống không điều độ sẽ làm hao tổn khí huyết khiến tâm thần không được nuôi dưỡng đủ; lao động, học tập quá độ, tuổi già cũng là những nguyên nhân khiến thận tinh hao tổn, ảnh hưởng tinh sinh tủy, mà tủy lại thông lên não. Mặt khác nếu khí huyêt không thông và không cung cấp đủ liên tục khí huyết cho não bộ thì các tế bào não sẽ chết và làm ảnh hưởng trầm trọng tới hoạt động não bộ trong đó có suy giảm trí nhớ.

Cách bấm huyệt tăng cường trí nhớ

Để bấm huyệt tăng cường trí nhớ hiệu quả, cần thực hiện đúng các bước sau:

- Chọn một không gian yên tĩnh, thoải mái.

- Rửa sạch tay và bàn chân.

- Mặc quần áo rộng rãi, thoải mái.

Xác định vị trí huyệt cần phải nhờ sự hướng dẫn của chuyên gia bấm huyệt.

Một số huyệt đạo thường được sử dụng để tăng cường trí nhớ bao gồm:

- Tác dụng ích tinh, bổ thận: Thần đình, Chi câu, Tam âm giao, Thần môn, Tứ thần thông, Thái khê, Nội quan,...

- Tác dụng dưỡng tâm an thần, ích khí bổ huyết: Tứ thần thông, Tam âm giao, Thần đình, Chi câu, Nội quan, Huyết hải, Thần môn, Túc tam lý, Thái khê…

- Ngoài ra, có thể xen kẽ thêm các huyệt như Bách hội, Phong phủ, Ấn đường,…

Bấm huyệt có thể thực hiện bằng đầu ngón tay, khớp ngón tay, khuỷu tay hay các thiết bị tùy thuộc vào vùng cần tác động, nhưng phải đảm bảo nguyên tắc: từ nông đến sâu, từ nhẹ đến mạnh và thể trạng từng người cũng như tương thích thời tiết từng mùa.

Khi châm cứu, bấm huyệt để tăng cường khôi phục trí nhớ và tùy vào mỗi bệnh nhân, bác sĩ sẽ đưa ra công thức huyệt và vùng tác động day bấm huyệt phù hợp với mỗi thể bệnh và các giai đoạn bệnh khác nhau.

Có rất nhiều nguyên tắc chọn huyệt khác nhau: huyệt tại chỗ, huyệt ở xa, huyệt đặc hiệu, huyệt theo đường kinh của tạng tổn thương… trong đó sẽ có những huyệt đặc hiệu sau thường được áp dụng trong trị liệu.

Khi châm cứu, bấm huyệt cần phải theo nguyên tắc khi nào bổ và khi nào tả vì trong người có nhiều tà độc, do vậy trước khi bổ cần tác động vào huyệt để thải độc. Nếu dùng kim châm thì vê đốc kim theo chiều ngược kin đồng hồ và rút từ từ ra để khí độc ra. Còn khi vê đốc kim theo chiều kim đồng hồ và tiến vào có tắc dụng đưa khí vào

Thời gian bấm huyệt

Dùng ngón tay cái hoặc ngón trỏ ấn nhẹ vào huyệt, sao cho có cảm giác đau nhói, ấn giữ mỗi huyệt 2-3 phút rồi thả ra, lặp lại động tác này 5 -10 lần cho mỗi huyệt, tổng thời gian một liệu trình 20-30 phút, được thực hiện liên tiếp 10-14 ngày, sau đó tùy theo diễn tiến và phục hồi của bệnh, bác sĩ sẽ tư vấn và đưa ra các phương pháp kết hợp khác.

Ngoài bấm huyệt, ta có thể phối hợp thêm xoa bóp vùng đầu bằng các kĩ thuật: xoa, miết, phân, hợp, day... để tác động lên hệ thống thần kinh, giúp khí huyết vùng đầu lưu thông.

Sau khi bấm huyệt cần thư giãn khoảng 10 - 15 phút để khí huyết lưu thông tốt hơn.

Buổi sáng: cơ thể vừa trải qua một đêm nghỉ ngơi, khí huyết còn chậm lưu thông. Bấm huyệt vào buổi sáng giúp thúc đẩy tuần hoàn, cân bằng âm dương và đánh thức cơ thể một cách hiệu quả. Cách thực hiện: xoa bóp các huyệt vị để kích thích khí huyết và thông kinh lạc, giúp tinh thần tỉnh táo và tạng phủ vận hành tốt hơn cho một ngày mới.

Buổi tối: giúp thư giãn các cơ và giảm căng thẳng. Thực hiện trước khi ngủ có thể giúp dễ đi 3vào giấc ngủ hơn, cải thiện chất lượng giấc ngủ. Cách thực hiện: nằm thư giãn và ấn các huyệt khoảng 15-20 phút trước khi đi ngủ.

Lưu ý khi bấm huyệt tăng cường trí nhớ:

- Không bấm huyệt khi đang đói hoặc no quá.

- Không bấm huyệt khi đang bị sốt, cảm lạnh, hoặc đang điều trị bằng thuốc

- Nếu có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào sau khi bấm huyệt, hãy ngừng ngay và đến gặp bác sĩ.

- Khi thao tác bấm huyệt quá nhẹ hoặc quá mạnh có thể không mang lại lợi ích và có thể gây tổn thương vùng da tại vị trí huyệt. Do đó, nếu không có chuyên môn, bạn nên đến các cơ sở y tế để được thăm khám, trị liệu và hướng dẫn thực hiện.

Ngoài bấm huyệt tăng cường trí nhớ, bạn cũng có thể kết hợp với các phương pháp khác như ăn uống đầy đủ chất dinh dưỡng, đặc biệt là các thực phẩm tốt cho não bộ như: Cá hồi, rau xanh, trái cây.

CÁC HUYỆT GIÚP TĂNG CƯỜNG TRÍ NHỚ

Huyệt Bách hội: Huyệt Bách hội nằm ngay ở đỉnh đầu, là điểm giao giữa đường chạy dọc cơ thể và đường nối hai đỉnh vành tai. Cách xác định đơn giản hơn là đưa ngón cái vào hai lỗ tai, những ngón tay còn lại ôm về phía đỉnh đầu, nơi chạm giữa hai đầu ngón tay giữa chính là huyệt bách hội.

Tác dụng: cải thiện sự tập trung, mang lại sự minh mẫn và nhận thức rõ rệt về thần chí, tăng cường trí nhớ, việc bấm huyệt nhẹ nhàng vài phút sẽ có thể thấy được sự hiệu quả.

Huyệt Tứ thần thông: Huyệt Tứ thần thông bao gồm 4 huyệt ở đỉnh đầu, có vị trí nằm xung quanh huyệt Bách hội, cách huyệt Bách hội phía trước, phía sau và hai bên một thốn (chiều dài của đốt giữa ngón thứ 3).

Tác dụng: tăng cường khí huyết vùng đầu, cải thiện tinh thần, hỗ trợ điều trị mất ngủ, đau đầu, chóng mặt.

Huyệt Ấn đường: Huyệt Ấn đường nằm ở chỗ lõm giữa hai chân mày, thẳng sống mũi lên. Tác dụng: nâng cao tinh thần, cải thiện sự căng thẳng quá mức, mang lại sự bình tĩnh.

Huyệt Thái dương: Huyệt thái dương nằm cạnh chỗ lõm nhất sát ngay ngoài mỏm ổ mắt xương gò má. Tác dụng: cải thiện khả năng tập trung và trí nhớ, ngoài ra còn giảm triệu chứng đau đầu, chóng mặt.

Huyệt Túc tam lý: Huyệt Túc tam lý nằm ở chân, cách vị trí khớp khối 3 thốn. Được xác định bằng cách: Ngồi trên ghế, cẳng chân vuông góc với đùi, dùng tay ấn nhẹ để xác định chỗ lõm phía ngoài của khớp gối. Từ vị trí lõm đo xuống cẳng chân 3 thốn (tương đương chiều rộng của 4 ngón tay).

Tác dụng: Tăng sinh khí, nuôi dưỡng huyết trong cơ thể, phục hồi ý thức, củng cố tâm trí và khiến tinh thần minh mẫn.

Huyệt Thần đình: Huyệt Thần đình là huyệt đạo số 24 trong 108 đại huyệt của cơ thể. Huyệt nằm ở vị trí phía sau chân tóc, cách 0,5 thốn. Đối với người hói hoặc không có tóc, cách xác định huyệt Thần đình là lấy ở huyệt Ấn đường lên 3,5 thốn.

Huyệt Chi câu: Huyệt Chi câu là huyệt thứ 6 thuộc kinh Tam tiêu, nằm ở phía sau gót chân, cách bờ sau gót chân 2 thốn.

Huyệt Tam âm giao: Huyệt Tam âm giao là huyệt thứ 6 của kinh Tỳ, nằm ở phía sau bắp chân, cách bờ sau khớp gối 3 thốn. Tác dụng bổ khí huyết, điều hòa kinh nguyệt và có lợi chức năng của tỳ, can, thận.

Huyệt Thần môn: Huyệt Thần môn là huyệt số 24 trong 108 đại huyệt của cơ thể. Huyệt nằm ở vị trí phía sau chân tóc, cách 0,5 thốn. Đối với người hói hoặc không có tóc, cách xác định huyệt Thần đình là lấy ở huyệt Ấn đường lên 3,5 thốn.

Huyệt Thái khê: Huyệt Thái khê là huyệt thứ 3 của kinh Thận, nằm ở vị trí phía sau mắt cá chân trong, cách bờ sau mắt cá chân 2 thốn.

Huyệt Nội quan: Huyệt Nội quan là huyệt thứ 6 của kinh Tâm, nằm ở vị trí cổ tay, cách lằn chỉ cổ tay 2 thốn, tức bằng 1/6 khoảng cách từ lằn chỉ cổ tay đến lằn chỉ khuỷu tay và nằm giữa hai gân cơ gan tay lớn và gan tay bé. Huyệt Nội quan có tác dụng điều hòa khí huyết, cân bằng âm dương, điều hòa chức năng các cơ quan trong cơ thể, bao gồm cả não bộ, giúp cải thiện trí nhớ.

Huyệt Huyết hải: Huyệt Huyết hải là huyệt thứ 10 của kinh Tỳ, nằm ở mặt trong đùi, ở giữa khe lõm tạo nên bởi cơ may và cơ rộng trong, cách xương bánh chè đầu gối 2 thốn. Huyệt Huyết hải có tác dụng bổ ích tỳ vị, kiện tỳ, ích khí, tiêu thực, chỉ thống, hành khí, thông huyết, lợi niệu... giúp cải thiện trí nhớ, giảm mệt mỏi, suy nhược thần kinh.

Huyệt Phong phủ: Huyệt Phong phủ là huyệt thứ 16 của kinh Bàng quang, nằm ở sau gáy, cách bờ sau đốt sống cổ thứ nhất 1 thốn.

BẤM HUYỆT LƯU THÔNG KHÍ HUYẾT

Phương pháp bấm huyệt lưu thông khí huyết được truyền bá rộng rãi trong Đông Y như một phương pháp trị liệu chính thức. Tùy theo tình trạng và khu vực bị kém lưu thông khí huyết mà các thầy thuốc Đông Y sẽ chỉ định vị trí - thời gian bấm huyệt trị liệu khác nhau.

Mỗi huyệt trong một liệu trình bấm huyệt lưu thông khí huyết sẽ được tác động trong khoảng 1 đến 2 phút mỗi lần và lặp lại từ 2 đến 3 lần mỗi ngày. Một liệu trình bấm huyệt thường sẽ kéo dài khoảng 10 đến 20 ngày để có được kết quả điều trị mong muốn. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, người bệnh cần thực hiện từ 2 - 3 liệu trình để điều trị triệt để bệnh.

Tùy theo vị trí bị kém lưu thông máu, một số huyệt đạo sẽ được chọn và thiết kế thành công thức riêng. Trong đó, thầy thuốc sẽ ưu tiên lựa chọn các huyệt tại chỗ và huyệt theo đường kinh ở vị trí gây ra khó chịu với người bệnh.

Một số huyệt thường được dùng trong liệu pháp bấm huyệt lưu thông khí huyết bao gồm:

Huyệt Huyết hải: nằm ở mặt trước trong đù, giữa khe lõm của cơ may và cơ rộng trọng, cách xương bánh chè 2 thốn. có tác dung điều phối và thúc đẩy hoạt động của tỳ, điều hòa huyết dịch.

Huyệt Thái xung: nằm ở mu bàn chân, giữa kẽ ngón cái và ngón trỏ, cách đường tiếp nối hai ngón lên 3 thốn. có tác dụng hoạt huyết, điều hòa kinh khí, hạ huyết áp và giảm đau đầu.

Huyệt Dũng tuyền: nằm giữa 2 khối cơ gan chân trong và ngoài, tác dụng chữa hôn mê, choáng, thao cuồng.

Những lưu ý quan trọng đối với liệu pháp bấm huyệt lưu thông khí huyết

Tuy đây là một phương pháp điều trị Đông Y an toàn và hiệu quả đối với hầu hết mọi người, nhưng để đảm bảo không xảy ra các vấn đề ngoài ý muốn, bạn cần có một số lưu ý sau khi thực hiện bấm huyệt lưu thông khí huyết:

- Người đang trong tình trạng cấp cứu do ứ trệ khí huyết cần được xử lý ngay lập tức bằng các biện pháp cấp cứu trong Tây Y, sau đó mới cải thiện bệnh dần dần bằng liệu pháp bấm huyệt của Đông Y.

- Vùng da được bấm huyệt phải lành lặn, không có các tổn thương như u hạch, mụn nhọt, lở loét... vì có thể gây nhiễm trùng.

- Người đang quá đói hoặc quá no, đang say xỉn... không nên thực hiện bấm huyệt.

V. THẢO DƯỢC BỔ HUYẾT DƯỚNG TÂM HỖ TRỢ PHỤC HỒI TRÍ NHỚ

Nhân sâm: Đại bổ nguyên khí, định tâm ích trí, cải thiện hoạt động não bộ và khả năng ghi nhớ.

Hà thủ ô: Bổ thận dưỡng huyết, cường thận ích trí, dùng cho người hay quên do phế thận hư.

Ngũ vị tử: Cải thiện trí nhớ, giúp ngủ ngon, có thể dùng dưới dạng ngâm rượu hoặc nấu cháo.

VI. THỰC PHẨM TÔT HỖ TRỢ PHỤC HỒI TRÍ NHỚ

Cá béo:

Chứa axit béo Omega-3, rất quan trọng cho sức khỏe não bộ.

Quả việt quất:

Chứa nhiều chất chống oxy hóa, bảo vệ não khỏi stress oxy hóa.

Củ nghệ:

Có vai trò tiềm năng trong việc điều trị chứng Alzheimer và giảm viêm.

Hạt bí ngô:

Cung cấp magie giúp cải thiện chức năng não bộ và tập trung.

Trà xanh và cà phê:

Chứa caffeine và các chất chống oxy hóa giúp tăng cường tỉnh táo, tập trung và ghi nhớ.

Trứng và hạnh nhân:

Giàu choline và các vitamin, khoáng chất tốt cho não, giúp cải thiện suy giảm trí nhớ.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

- Phương dược phương huyệt tốc thành, Đỗ Sơn Hà, NXB Y học, tái bản lần 2

- 999 Bài thuốc dân gian gia truyền, Âu Anh Khâm, NXB Y học

- Châm cứu tốc thành - Trường Tiến Tu Triết Giang, Tháng 2/1959

- 1000 bài thuốc và đề tài nghiên cứu khoa học Hội Đông y Hà Nội, NXB Y học, 2010

- Trung Quốc Danh Phương toàn tập Trịnh Như Hải, Nguyễn Gia Canh, NXB Y học, 2011

- Tài liệu của Bệnh viện Vimex

- Ảnh trên mạng