Phân loại viêm mũi xoang- chứng Tỵ uyên theo học thuyết Thương hàn luận của Y học cổ truyền

Phần tóm tắt

Mục tiêu: Nhằm đưa ra phương pháp chẩn đoán bệnh viêm mũi xoang – chứng Tỵ uyên theo lý luận Lục kinh hình chứng (học thuyết Thương hàn luận) của YHCT, Sự tương thích cách phân loại bệnh cảnh thường gặp giữa YHCT và YHHĐ nhằm đạt được hiệu quả điều trị tốt nhất. Chẩn đoán chính xác giai đoạn bệnh viêm mũi xoang – Tỵ uyên sẽ tiên lượng bệnh và có phương pháp phòng bệnh hữu hiệu.

Đối tượng nghiên cứu: Lý thuyết của hai nền y học YHCT và YHHĐ.

Phương pháp: Tra cứu lý thuyết.

Kết luận: Chẩn đoán giai đoạn bệnh cảnh YHCT chứng Tỵ uyên luôn được kiểm soát bằng các triệu chứng YHHĐ có tính tương thích cao. Bệnh cảnh viêm mũi xoang cấp và viêm mũi xoang mạn khác với viêm mũi xoang dị ứng hoặc viêm mao mạch mũi xoang nên chứng Tỵ uyên và Tỵ cừu cần được chuẩn hoá theo YHHĐ sẽ sử dụng mã ICD trong thực tiễn và nghiên cứu khoa học ngày càng khoa học hơn.

Từ khóa: Tỵ uyên, Tỵ cừu, viêm xoang cấp, viêm xoang mạn

DOI: https://doi.org/10.63472/sucv.06202522

Summary:

Objective: To propose a method for diagnosing sinusitis - Ty Uyen syndrome according to the theory of Six Classics and Symptoms (the theory of Cold Damage Theory) of Traditional Medicine, the compatibility of the classification of common disease symptoms between Traditional Medicine and Modern Medicine to achieve the best treatment effect. Accurate diagnosis of the stage of sinusitis - Ty Uyen syndrome will predict the disease and have effective disease prevention methods.

Research object: Theory of two medical systems: Traditional medicine and modern medicine.

Method: Theoretical research.

Conclusion: Diagnosis of the stage of the TCM disease of Ty Uyen is always controlled by the highly compatible TCM symptoms. The disease of acute rhinosinusitis and chronic rhinosinusitis is different from allergic rhinosinusitis or sinus capillaritis, so Ty Uyen and Ty Cuu need to be standardized according to TCM, which will use ICD codes in practice and scientific research more and more scientifically.

Keywords: Ty Uyen, Ty Cuu, acute sinusitis, chronic sinusitis.

Ngày nhận bài: 01/06/2025

Ngày hoàn thiện biên tập: 12/06/2025

Ngày duyệt đăng: 23/06/2025

V. NỘI DUNG BÀI VIẾT

1. Đặt vấn đề

Bệnh viêm mũi xoang là bệnh khá phổ biến trên toàn thế giới. Điều tra dịch tễ bệnh viêm xoang cấp tại Mỹ: cứ 7 người thì có 1 người bị viêm mũi xoang cấp (tương đương 30 triệu người mắc mỗi năm). Viêm xoang mạn cũng chiếm tỉ lệ tới 14,6% (khoảng 22 triệu người phải điều trị mỗi năm). Cơ địa người bệnh suy giảm miễn dịch làm tỷ lệ gia tăng cao hơn bệnh tim mạch: có đến 64% bệnh nhân AIDS (Acquired Immuno Deficiency Syndrom) mắc bệnh viêm xoang mãn tính.Viêm mũi xoang là bệnh được điều trị bằng thuốc kháng sinh phổ biến đứng thứ năm trong các bệnh buộc phải điều trị bằng kháng sinh.

Tại Việt Nam theo tài liệu của Bộ Y tế có 14% dân số mắc bệnh mỗi năm, đứng thứ 4 trong những bệnh thường gặp của nhiễm trùng.

Điều trị bệnh viêm mũi xoang theo YHHĐ bắt buộc phải dùng đến kháng sinh trong bối cảnh hiện tượng kháng thuốc và nhiễm trùng bệnh viện ngày càng gia tăng. Chứng Tỵ uyên của YHCT mang mã số ICD của bệnh viêm mũi xoang YHHĐ biểu hiện chủ chứng là chảy nước mũi đục hôi do tà lục dâm xâm phạm gây bệnh tại Tỵ phận (khoang mũi). Nhiều y học chứng cứ hiện nay chứng minh YHCT có phương pháp chữa trị một số bệnh cảnh đạt hiệu quả không có sự khác biệt so với YHHĐ mang ý nghĩa thống kê mặc dù không sử dụng dược phẩm kháng sinh. Tuy nhiên để đạt được hiệu quả như vậy đòi hỏi YHCT phải xác định rõ bệnh cảnh của mình theo cơ sở lý luận của YHHĐ.

Theo các giai đoạn bệnh Lục kinh hình chứng (học thuyết Thương hàn luận của Trương Trọng Cảnh), khi tà lục dâm xâm phạm Tỵ phận sẽ truyền kinh. Phát hiện được tà đang truyền kinh đến đâu qua các triệu chứng lâm sàng sẽ biết được giai đoạn bệnh để đưa ra pháp điều trị và bài thuốc phù hợp. Trong giới hạn bài chỉ đề cập đến sử dụng thuốc YHCT mà không đưa các phương pháp khác.

2. Theo Y học hiện đại

2.1. Cơ sở lý luận

Viêm mũi xoang là tình trạng tổn thương viêm vi khuẩn niêm mạc mũi hoặc niêm mạc bên trong xoang của mũi. Theo cấu trúc giải phẫu mũi xoang thì hết phần niêm mạc mũi bên ngoài là sự tiếp nối niêm mạc các xoang dẫn vào tới hầu họng. Có 4 nhóm xoang nằm đối xứng hai bên hốc mũi: xoang trán, xoang sàng, xoang bướm và xoang hàm. Niêm mạc có những tế bào làm nhiệm vụ tiết dịch làm ẩm, khi hệ thống lông chuyển giảm tác dụng, chúng sẽ bị kích hoạt tăng tiết. Chức năng niêm mạc mũi xoang là khứu giác. Chức năng xoang là sưởi ấm không khí, ngăn vi khuẩn xâm nhập thông qua điều hành hệ thống lông chuyển (nhung mao niêm mạc mũi có nguồn gốc biệt hoá với nhung mao niêm mạc ruột).

Viêm vi khuẩn do tiếp xúc với mầm bệnh (vi rút, vi khuẩn, nấm, ký sinh trùng) hoặc do bị nhóm vi khuẩn ký sinh tại vùng hầu họng (ổ viêm) gặp điều kiện thuận lợi bùng phát. Điều kiện thuận lợi như các chất gây dị ứng phù mạch hoạt hoá các hoá chất trung gian kích thích tế bào niêm mạc mũi xoang tiết dịch – đây là phản xạ nhằm tống tác nhân qua đường dịch mũi ra ngoài. Nếu vi khuẩn vẫn xâm nhập và phát triển được, vùng mũi xoang sẽ hoạt hoá quá trình viêm – miễn dịch bằng cách hoá hướng động tế bào viêm, xử lý viêm tạo mủ. Người mắc bệnh suy giảm miễn dịch hoặc chưa miễn dịch có nguy cơ bị vi sinh vật gây bệnh tấn công gây thành bệnh viêm mũi xoang có tần suất cao hơn với sự khác biệt với người có khả năng đáp ứng miễn dịch.

Trường hợp đáp ứng miễn dịch tốt, bệnh thường khỏi trong vòng 10 ngày với biểu hiện ra nhiều nước mũi, ngạt mũi do niêm mạc phù nề và hệ thống lông chuyển bất động không chuyển khí tạo ra phản xạ hắt hơi hoặc ngạt mũi, khi đó gọi là viêm mũi xoang cấp. Nếu vi khuẩn quá mạnh thường tạo ra các ổ áp xe tạo mủ, có thể có sốt cao, đau nhức trong hốc xoang bị viêm.

Trường hợp chống đỡ tác nhân không tốt, bệnh thường chuyển sang diễn tiến mạn tính: niêm mạc bị teo mỏng, lông chuyển dần bị polips hoá, các xoang bị hẹp nhỏ biến dạng gây lệch hai bên, sự tiết dịch mũi tăng đáng kể do tuyến tiết nhầy không còn kiểm soát nổi. Biểu hiện viêm mạn là giảm khứu giác, tắc mũi do hẹp xoang ứ mủ hoặc polips cản trở, dịch tháo tăng tiết dẫn mủ nên có mùi hôi. Chính quá trình viêm mạn gây tình trạng sức chống đỡ tế bào viêm tại chỗ giảm sút, tạo cho vi khuẩn ký sinh và là cơ sở tạo điều kiện cho những đợt tấn công mới của tác nhân gây viêm ngày càng nhiều hơn, gây ra những bệnh cảnh đợt cấp trên nền viêm mạn tính.

Các yếu tố tăng trưởng (growth factor) tham gia vào quá trình tái tạo niêm mạc mũi xoang: Stanley Cohen công bố năm 1986 (giải Nobel) phát hiện nhiều chất trong cơ thể kích thích và phát triển tế bào gọi là yếu tố tăng trưởng. Bốn yếu tố tăng trưởng quan trọng đã được sản xuất nhằm tái tạo mô bao phủ (da, niêm, giác mạc…), có thể dùng điều trị niêm mạc mũi là EGF (Epidermal Growth Factor), FGF (Fibroblast Growth Factor),TGF (Transforming Growth Factor), IGF (as Insulin- Growth Factor). Các yếu tố này luôn cần hoạt động tương tác nhau mà không hoạt động độc lập – đây là điểm khó khăn cho tạo chế phẩm thuốc của YHHĐ.

+ EGFgiúp sửa chữa mô bao phủ nên chữa lành các vết thương của da, giác mạc, ruột và niêm mạc. Tác dụng EGF kích thích sự phát triển của các tế bào mới cũng thúc đẩy sự phân chia tế bào keratinocytes và nguyên bào sợi, sau đó tổng hợp collagen và elastin giúp tái tạo mô tổn thương. EGF được tìm thấy trong sữa, nước bọt và nước mắt.

+ FGF là yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi có tính acid mạnh mẽ. Nó là chuỗi protein đơn, có kích thước trung bình và chưa bị biến tính, đây là yếu tố tăng trưởng đa năng, nó có thể tác động lên nhiều dạng tế bào khác nhau.

+ TGF là yếu tố tăng trưởng chuyển đổi, tăng khả năng chống viêm, thúc đẩy vết thương mau lành da, ức chế hình thành nếp nhăn, chống lão hóa hiệu quả. Hỗ trợ hiệu quả cho sự phát triển hình thành tế bào biểu bì mới.

+ IGF tế bào tăng trưởng mô giống isulin được sản sinh chủ yếu ra từ gan kết hợp với yếu tố tăng trưởng HGF thúc đẩy quá trình liền sẹo và mau lành vết thương.

Ngoài ra y học ngày nay cũng đang nghiên cứu áp dụng tế bào gốc trong tái tạo mô nhưng chưa tìm thấy công bố nào nghiên cứu tái tạo niêm mạc mũi xoang.

2.2. Điều trị

2.2.1. Nội khoa

Nguyên tắc:

• Loại bỏ tác nhân: yếu tố kích ứng gây phù mạch (thời tiết, hoá chất, phấn hoa, bụi lông mèo….), kháng sinh phù hợp nếu do vi sinh vật.

• Chữa triệu chứng: giảm tiết dịch (kháng histamin), làm thông mũi (rửa nước muối sinh lý), giảm tình trạng viêm (corticoide).

• Ổn định và loại bỏ viêm: Kháng sinh, giảm đau.

• Tái tạo niêm mạc chống polips hoá lông chuyển: chế phẩm sinh học yếu tố tăng trường.

2.2.2.Các phương pháp thủ thuật và ngoại khoa

• Chọc rửa xoang: lấy đi mủ từ xoang bị bệnh và tạo thuận lợi cho sự thông khí của xoang.

• Phẫu thuật nội soi mũi xoang: cho phép phục hồi sự thanh lọc nhầy lông chuyển và thông khí qua lỗ thông tự nhiên, cắt đốt polips.

• Phẫu thuật xoang mở: nạo bỏ toàn bộ niêm mạc xoang vùng bị tổn thương.

3. Theo Y học cổ truyền

Viêm mũi xoang được xếp trong chứng Tỵ uyên (chảy nước mũi đục), Tỵ trĩ (polips mũi). Các chứng Tỵ án (ngạt mũi và mất khứu giác), Tỵ cừu (nước mũi trong cấp tính), Tỵ lậu (nước mũi trong mạn tính), Não lậu (nước mũi và đau thống vùng xoang như dòng dịch từ não rò thoát xuống), … là những chứng có liên quan đến bệnh cảnh của Tỵ uyên.

3.1. Cơ sở của YHCT về chứng Tỵ uyên

Tỵ phận là điểm nối giao hoà của 12 kinh mạch, thuộc địa phận giải phẫu của Phế (Phế chủ khí và khai khiếu ở mũi). Sự giao hoà này làm Phế giao hoà Tỵ khiếu đảm nhiệm chức năng khứu giác. Điều hành Tam tiêu ở 12 kinh giao hoà do Phế chủ đạo (chủ Khí dẫn đường vận chuyển), Thận (chủ thuỷ) và Tỳ (kiểm soát chế ước thuỷ dịch) nên biểu hiện bệnh hội tụ 12 kinh là giảm khứu giác, chảy nước mũi cùng bệnh chứng của khí (tiếng thở, hắt hơi, ngạt tắc mũi).

Sách cổ giải thích: Phế không giao hoà với Tỵ khiếu, Tỵ khiếu không tuyên thông, người bệnh không ngửi được mùi. Lạc thuỷ Tam tiêu tại Tỵ phận bị lạc đường gây ra chảy nhiều nước mũi trong (bản chất là phù mạch, không phải viêm vì không có hiện tượng hoá hướng động bạch cầu, YHCT gọi là ấn chẩn) hoặc mũi tắc (ngạt do lông chuyển không chuyển động).

Nguyên nhân chính dẫn đến bệnh Tỵ uyên là ngoại nhân lục dâm (6 thứ khí: phong, hàn, thử thấp, táo , hỏa) uất tồn từ trước (ổ viêm, vi khuẩn ký sinh sẵn) gặp điều kiện thuận lợi phát bênh hoặc tà từ ngoại cảnh lây truyền tấn công xâm phạm. Quá trình sinh bệnh:

Nếu tà chưa hoá độc không thể truyền kinh là bệnh cảnh của Phong chẩn khối tại Tỵ phận (mề đay, dị ứng mũi xoang thời tiết…) gây chảy nước mũi trong, YHCT gọi là chứng Tỵ cừu (viêm không vi khuẩn). Tỵ cừu gồm 2 chứng cấp tính:

– Tỵ phận nhiễm Phong hàn là do đi mưa đi lạnh trở ngại Tam tiêu.

– Tỵ phận nhiễm Phong nhiệt là do bởi tà của Phong nhiệt, thường tồn lưu ở hầu họng theo Phế khí xông lên tấn công Tỵ phận.

Nếu Tỵ cừu chữa trị không dứt điểm - mãn tính gọi là Tỵ lậu (ra nước mũi trong, nhưng ít ảnh hưởng teo mỏng niêm mạc mũi xoang).

Phân biệt chứng Tỵ uyên và Tỵ cừu: Tỵ cừu không truyền kinh, không làm teo thái hoá niêm mạc mũi, không gây ra Tỵ trĩ. Nhưng khi bị mắc chứng Tỵ cừu làm vệ khí lỏng lẻo, Thấp nhiệt thừa cơ tấn công và truyền kinh, gây ra nước mũi đục, tương ứng YHHĐ gọi tổn thương do vi khuẩn xâm nhập và hoá hướng động bạch cầu tới tạo hình ảnh viêm, lúc đó gọi là Tỵ uyên, bệnh cảnh sẽ diễn tiến theo quy luật truyền kinh Lục kinh hình chứng:

• Nước mũi đục, còn lỏng là tà nhập kinh Thái dương.

• Nước mũi có màu xanh là tà vào Thiếu dương Đởm kinh.

• Nước mũi xì ra có màu đỏ hoặc vàng tươi, ít, phát sốt là tà vào đến Dương minh.

• Nước mũi màu vàng xỉn là tà chuyển và Tam âm (Thái âm Tỳ hoá nùng).

• Nước mũi chuyển màu xám tro có mùi hôi, đầu váng là tà vào Thiếu âm Tâm Thận.

• Nước mũi xanh đen, đặc quánh, thấy cơn đau nháy giật mí mắt là tà vào Quyết âm.

Tà vào Tam dương (Thái dương, Thiếu dương, Dương minh) thường cấp tính nên được gọi là Tam dương thực chứng (cấp). Khi tà chuyển và Tam âm (Thái âm, Thiếu âm, Quyết âm) là giai đoạn Tam âm hư chứng. Tam âm hư chứng chữa trị mãi không dứt, gọi là Mạn tính Tam âm (Tỵ uyên hư chứng).

Với người cơ địa chính khí hư tổn (suy giảm miễn dịch) gần như không phát hiện được giai đoạn Tam dương cấp tính. Ngược lại, Tỵ uyên hư chứng lâu ngày dễ có những đợt thực chứng (cấp) và có thể gây biến chứng đầu tiên là Phế khí hư (người yếu mệt, thở ngắn, nhức đầu, thể chất kém phát triển) gọi là Tỵ uyên biến chứng.

3.2. Các Hội chứng bệnh Tỵ uyên theo lý luận của Lục kinh hình chứng

Lý luận Ty uyên theo Lục kinh hình chứng: bệnh cấp tính thuộc tà nhập Tam dương, bệnh mạn tính thuộc Tam âm

3.2.1. Tam dương thực chứng

Tà xâm nhập Thái dương (biểu hiện Phong nhiệt hay Phong hàn, hắt hơi nhiều, nước mũi trong), Thiếu dương (tà giao tranh với chính khí- bán Biểu bán Lý: lúc sốt lúc rét, mũi ngạt, nước mũi ít, khó ngửi mùi), Dương minh (tà vào Lý - tương ứng giai đoạn làm mủ trong xoang - phát sốt, nước mũi đặc).

3.2.2. Tam âm hư chứng (hoá nùng, tháo mủ)

Tính từ khi tà từ Dương minh truyền vào Thái âm (sốt lui, nước mũi lỏng nhiều, màu vàng xỉn), đến Thiếu âm (nước mũi đục đen dần) và cuối cùng là tà vào đến Quyết âm (nước mũi hôi thúi, càng ngày chảy càng nhiều không dứt).

3.2.3. Mạn tính Tam âm (niêm mạc mũi mỏng, polips, xoang hẹp vẹo)

Sau khi vào Quyết âm, bệnh chữa không khỏi, nước mũi lỏng lòng thòng (không dứt) trong suốt thời gian người bệnh thức. Kết cục Tam âm trị không dứt, bệnh kéo dài biểu hiện tà lưu Tâm âm làm Phế Tỵ khó giao hoà, khiếu không ngửi thấy mùi, Tỵ trĩ che lấp đạo Tỵ, thở ngắn ngày càng tổn hại Khí toàn thân (cấu trúc giải phẫu thay đổi hẹp vẹo nên thiếu oxy dưỡng khí, thần kinh suy nhược dễ bị kích động, thể chất khó phát triển).

• Tà lưu Thái âm hại Tỳ cơ niêm mũi teo mỏng, hình thành chứng nhục kết Tỵ trĩ (các nhung mao lông chuyển bị polips hoá), nước mũi ra nhiều, đục.

• Tà lưu Thiếu âm hại cốt: tổn thương nền xương hốc Tỵ phận (xoang) vẹo lệch, mũi thở mùi hôi, trằn trọc khó ngủ.

• Tà lưu Quyết âm hại cân truyền não (Não Tỵ): biến chứng co giật nháy mắt mũi, nhức đầu váng buốt chạy lên đỉnh đầu, nước mũi đục xanh đen cảm giác có dòng đường nước chảy từ não xuống.

3.2.4. Tỵ uyên cạ chính khí suy

Đợt mới Tam dương thực chứng khi đang ở giai đoạn Tam âm hư chứng hoặc Mạn tính Tam âm nêncác triệu chứng hư thực lẫn lộn.

Chính khí suy gây chứng Tỵ uyên: gặp ở người Chính khí suy (suy giảm miễn dịch). Thường bệnh khó phát hiện giai đoạn Tam dương và tuỳ nguyên nhân gây ra chứng khí suy mà có biểu hiện chứng của tạng nào suy trước (Phế, Tỳ, Can, Thận) như triệu chứng của Mạn tính Tam âm.

Sơ đồ: Các Hội chứng bệnh chứng Tỵ uyên theo Lục kinh hình chứng

4. Điều trị chứng Tỵ uyên bằng thuốc của YHCT

4.1. Ðiều trị tại chỗ

4.1.1. Tam dương cấp tính

Pháp điều trị: Thanh nhiệt giải độc, tuyên thông Tỵ khiếu

- Nước muối sinh lý nhỏ và rửa mũi trong trường hợp viêm mũi cấp, mạn.

- Thuốc xông mũi tắc: Bồ kết 1 quả nướng cháy, bỏ hạt tán nhỏ, thổi vào lỗ mũi để gây nhảy mũi trong trường hợp mũi nghẹt do Bồ kết kích thích được Tỵ khí nghịch lên thông khiếu (kích thích lông chuyển hoạt động, tạo phản xạ hắt hơi).

4.1.2. Tam âm

Pháp điều trị: Thoái nùng tiêu độc, tuyên thông Tỵ khiếu

Dùng thuốc nhỏ mũi: Cỏ hôi, Quả sung mỗi vị 20g tươi, giã nát, lọc lấy 5ml nước nhỏ rửa sau khi rửa bằng nước muối. Ngày 1 lần.

4.1.3. Mãn tính Tam âm

Pháp điều trị: Tư dưỡng Tam âm, sinh cơ phá kết.

Hiện nay đang là ưu thể của YHCT vì trên thực tế YHHĐ chưa có chế phẩm có cơ chế tân tạo niêm mạc, tăng sinh lông chuyển, loại được polips hoàn hảo mặc dù giá thành cao chưa phù hợp trong dân chúng.

Chữa trị tại chỗ:

Hình ảnh cây Cỏ hôi

+ Tái tạo niêm mạc: Cỏ hôi, Quả sung, Ké đầu ngựa: mỗi vị 30 g, Bồ kết 1 trái. Dù không tác dụng tốt như các yếu tố tăng trưởng như YHHĐ nhưng dễ kiếm và dễ điều trị. Bồ kết nướng tạo khói xông kích thích sinh tạo nhiều nước mắt chứa EGF chảy xuống băng phủ xoang. Cỏ hôi, Ké đầu ngựa có tác dụng giống như TGF (chống viêm), Quả sung có tác dụng giống như IGF (thúc đẩy tổn thương mau lành) và FGF (tác dụng tái tạo đa năng).

Hình ảnh Ké đầu ngựa

+ Chống lông chuyển hoá polips: Lá lốt tán nhỏ, thổi vào lỗ mũi mỗi lần một ít dùng chữa trĩ mũi.

Hình ảnh Lá lốt

4.2. Thuốc uống thuốc trong

4.2.1. Tam dương (thực chứng)

– Triệu chứng: Bệnh mới phát, ngạt mũi, chảy nước mũi vàng, có mủ, xì mũi thấy đau, mũi sưng lệch, kèm theo các triệu chứng toàn thân như sợ lạnh, sốt, đau đầu.

– Pháp trị: Thanh nhiệt giải độc, giao hoà Tỵ khiếu.

• Bài thuốc cổ phương: Tân di thanh phế âm gia giảm

Tân di 12g, Tri mẫu 12g, Hoàng cầm 12g, Kim ngân hoa 16g, Chi tử 12g, Mạch môn 12g, Thạch cao 40g, Ngư tinh thảo 20g

Cách dùng: Tất cả làm thang sắc uống, ngày 01 thang, chia 2 lần.

4.2.2. Tam âm (hư chứng)

– Triệu chứng: Mũi chảy nước đục lỏng dần, màu vàng mùi hôi, khứu giác giảm, hay khụt khịt, đau đầu thường xuyên không hoa mắt.

– Pháp trị: Tư dưỡng Tam âm, khứ hủ bài nùng.

Bài thuốc cổ phương: Thác lý tiêu độc

Hoàng kỳ 12g, Tạo giác thích 12g, Cát cánh 12g. Xuyên khung 8g, Bạch chỉ 8g, Đương quy 12g, Bạch truật 12g, Phục linh 16g, Nhân sâm 12g, Bạch thược 12g, Kim ngân hoa 10g, Cam thảo 6g

Cách dùng: Sắc uống lúc bụng đói

4.2.3. Mạn tính Tam âm

– Triệu chứng: Bệnh kéo dài, nhức đầu, thường chảy nước mũi đặc, mùi hôi, khứu giác giảm, đau đầu thường xuyên, xuất hiện Tỵ trĩ.

– Pháp trị: Tư dưỡng Tam âm, khứ hủ sinh cơ phá kết trừ trĩ.

– Bài thuốc cổ phương: Lục vị địa hoàng hoàn

4.2.3. Cấp trên nền mạn Tỵ uyên (Tam dương Tam âm Tỵ uyên thác tạp)

Hậu Lục kinh hình chứng của Tỵ uyên (bệnh cảnh biến chứng do Phế Tỵ kém giao hoà cản khiếu gây Khí hư (thở ít, nhanh mệt, chậm phát triển về thể chất))

– Triệu chứng: mũi tắc khi thay đổi thời tiết, nước mũi trong, nhờn dính, khi gặp lạnh sẽ nặng hơn, gạp nóng nhanh sốt. Vùng niêm mạc mũi phù nề sưng đỏ, các xoang đau phát sốt, thở miệng, sắc mặt trắng nhợt, khó ngửi đùng mùi, đầu váng mắt hoa, tiếng thở khụt khịt (giao hoà Phế Tỵ bị cản trở, thì hít vào phải rít mạnh hơn tạo ra âm thanh khụt khịt), lưỡi nhạt, rêu lưỡi trắng dày, mạch tế nhược.

– Pháp trị: Bổ khí cố biểu, giao hoà thông Tỵ khiếu, bổ hư.

(Tuỳ tạng nào hư chứng mà chọn vị hoặc bài thuốc gia giảm).

Bài thuốc cổ phương: Ngọc bình phong tán và Quế chi thang gia giảm

Hoàng kỳ 16g, Bạch thược 12g, Phòng phong 6g, Gừng 2g, Bạch truật, 8g, Đại táo 8g, Quế chi 8g.

Cách dùng: sắc uống ngày 01 thang, chia 2 lần.

5. Kết luận

Chẩn đoán giai đoạn bệnh cảnh YHCT chứng Tỵ uyên luôn được kiểm soát bằng các triệu chứng YHHĐ có tính tương thích cao. Bệnh cảnh viêm mũi xoang cấp và viêm mũi xoang mạn khác với viêm mũi xoang dị ứng hoặc viêm mao mạch mũi xoang nên chứng Tỵ uyên và Tỵ cừu cần được chuẩn hoá theo YHHĐ sẽ sử dụng mã ICD trong thực tiễn và nghiên cứu khoa học ngày càng khoa học hơn.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bộ Y tế (2020). Quyết định về việc ban hành tài liệu chuyên môn hướng dẫn quy trình kỹ thuật chuyên ngành y học cổ truyền. Số: 5480/QĐ-BYT Hà Nội, ngày 30 tháng 12 năm 2020.

2. Bộ môn YHCT Đai học Y Hà nội (2017). Bài giảng Y học cổ truyền. Nhà xuất bản Y học.

3. Đỗ Tất Lợi (2009). Dược điển Việt Nam. Nhà xuất bản Y học, Hà Nội.

4. Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (TK XVII) (2001). Hải Thượng Y tông Tâm lĩnh. Nhà xuất bản Y học.

5. Nguyễn Thị Bay (2010). Bệnh học và điều trị Nội khoa. Nhà xuất bản Y học.