Liệu pháp hydro trong hỗ trợ suy giảm trí nhớ và bệnh Alzheimer: Từ cơ chế chống oxy hóa đến kết quả lâm sàng

Tóm tắt (Abstract)

Mục tiêu: Bài tổng quan này nhằm đánh giá tiềm năng bảo vệ thần kinh và tác dụng điều chỉnh bệnh của Hydro phân tử (H₂) đối với tình trạng suy giảm nhận thức, tập trung vào việc phân tích các bằng chứng khoa học và kết quả nghiên cứu lâm sàng trên người.

Phương pháp: Tổng hợp dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng và các nghiên cứu phi ngẫu nhiên được công bố, đặc biệt là các nghiên cứu liên quan đến việc sử dụng nước giàu Hydro (H₂) và hít khí Hydro trong điều trị Suy giảm Nhận thức Nhẹ (MCI) và Bệnh Alzheimer (AD). Cơ chế tác động cốt lõi là khả năng khử chọn lọc các gốc oxy gây độc tế bào (như gốc hydroxy OH).

Kết quả chính:

Các bằng chứng lâm sàng đã chứng minh Hydro phân tử (H₂) có tính an toàn cao và dung nạp tốt. Một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng, mù đôi trên bệnh nhân suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) cho thấy việc uống nước giàu Hydro trong 1 năm giúp giảm đáng kể chỉ số stress oxy hóa và ngăn chặn sự suy giảm trí nhớ. Đặc biệt, ở nhóm bệnh nhân mang gen APOE4 (có nguy cơ cao mắc bệnh Alzheimer), nghiên cứu ghi nhận cải thiện có ý nghĩa thống kê về điểm số nhận thức (p = 0,037 cho tổng điểm ADAS-cog).

Đáng chú ý, một thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân Alzheimer (AD) đã ghi nhận việc hít 3% khí H₂ trong 6 tháng giúp cải thiện điểm ADAS-cog trung bình - 4,1 điểm. Quan trọng hơn, tác dụng điều trị này được duy trì ngay cả sau 1 năm ngừng can thiệp, đi kèm với sự cải thiện tính toàn vẹn của sợi trục thần kinh (được xác nhận qua hình ảnh DTI).

Ngoài ra, các nghiên cứu trên bệnh nhân Parkinson và đột quỵ cũng củng cố bằng chứng về tác dụng bảo vệ thần kinh toàn diện của H₂.

Kết luận: Hydro phân tử thể hiện tiềm năng mạnh mẽ như một liệu pháp hỗ trợ mới, không chỉ nhằm giảm triệu chứng mà còn có khả năng tạo ra tác dụng điều chỉnh bệnh (disease-modifying effect) đối với suy giảm nhận thức, chủ yếu thông qua cơ chế kiểm soát stress oxy hóa và viêm thần kinh. Cần thiết phải tiến hành các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng, quy mô lớn và đa trung tâm để khẳng định vai trò lâm sàng của H₂.

Từ khóa: Hydro phân tử (H₂); Suy giảm nhận thức; Bệnh Alzheimer; Chống oxy hóa chọn lọc; Bảo

vệ thần kinh; ADAS-cog.

Hydrogen therapy in supporting memory impairment and Alzheimer's disease: From antioxidant mechanisms to clinical outcomes.

Abstract

Objective: This review aims to assess the neuroprotective and disease-modulating potential of molecular hydrogen (H₂) in cognitive impairment, focusing on an analysis of scientific evidence and clinical outcomes in humans.

Methods: Data from published randomized controlled trials and non-randomized studies, particularly those involving the use of hydrogen-rich water (H₂) and hydrogen inhalation in the treatment of mild cognitive impairment (MCI) and Alzheimer's disease (AD), were synthesized. The core mechanism of action is the ability to selectively reduce cytotoxic oxygen radicals (such as hydroxyl radicals OH).

Main results:

Clinical evidence has demonstrated that molecular hydrogen (H₂) is highly safe and well-tolerated. A randomized, double-blind, controlled study in patients with mild cognitive impairment (MCI) showed that drinking hydrogen-rich water for one year significantly reduced oxidative stress levels and prevented memory decline. Specifically, in the group of patients carrying the APOE4 gene (at high risk for Alzheimer's disease), the study observed a statistically significant improvement in cognitive scores (p = 0.037 for total ADAS-cog score).

Notably, a clinical trial in Alzheimer's disease (AD) patients observed that inhaling 3% H₂ gas for 6 months improved the average ADAS-cog score by 4.1 points. Importantly, this therapeutic effect was maintained even after 1 year of intervention cessation, accompanied by improved axonal integrity (confirmed by DTI imaging).

Furthermore, studies in Parkinson's and stroke patients also reinforce evidence of the comprehensive neuroprotective effects of H₂.

Conclusion: Molecular hydrogen demonstrates strong potential as a novel adjunctive therapy, not only for symptom reduction but also for disease-modifying effects on cognitive decline, primarily through mechanisms controlling oxidative stress and neuroinflammation. Large-scale, multicenter, randomized controlled trials are needed to confirm the clinical role of H₂.

Keywords: Molecular hydrogen (H₂); Cognitive decline; Alzheimer's disease; Selective antioxidant; Neuroprotective; ADAS-cog.

Doi:

Ngày nhận bài: 22/11/2025

Ngày hoàn thiện biên tập: 05/12/2025

Ngày duyệt đăng: 28/12/2025

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Trí nhớ và chức năng nhận thức là nền tảng cho chất lượng cuộc sống và sự độc lập của con người. Tuy nhiên, sự gia tăng nhanh chóng của dân số già hóa đã kéo theo sự phổ biến của các rối loạn thoái hóa thần kinh, mà nổi bật là Suy giảm Nhận thức Nhẹ (MCI) và Bệnh Alzheimer (AD). Trong khi MCI đại diện cho giai đoạn trung gian giữa lão hóa bình thường và sa sút trí tuệ, thì (AD) là nguyên nhân phổ biến nhất của chứng sa sút trí tuệ, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến trí nhớ, tư duy và hành vi.

Mặc dù có nhiều giả thuyết bệnh sinh, vai trò của stress oxy hóa và viêm thần kinh mạn tính được xem là những yếu tố cốt lõi thúc đẩy tổn thương và cái chết của tế bào thần kinh. Stress oxy hóa xảy ra khi sự sản xuất các gốc tự do (Reactive Oxygen Species - ROS), đặc biệt là gốc hydroxyl (·OH) và peroxynitrite (ONOO⁻), vượt quá khả năng phòng vệ của hệ thống chống oxy hóa nội sinh. Những gốc tự do này tấn công DNA, protein và lipid màng tế bào, dẫn đến suy thoái chức năng tế bào thần kinh và hình thành các mảng amyloid-β và búi sợi thần kinh tau.

Trong bối cảnh tìm kiếm các liệu pháp can thiệp mới, Hydro phân tử (H₂) đã nổi lên như một tác nhân điều trị đầy triển vọng. Năm 2007, nghiên cứu tiên phong của Ohsawa và cộng sự đã công bố khả năng đặc biệt của H₂: hoạt động như một chất chống oxy hóa điều trị bằng cách khử chọn lọc các gốc oxy gây độc tế bào như ·OH, trong khi không ảnh hưởng đến các ROS có vai trò tín hiệu sinh học quan trọng (như H₂O₂).

Bài tổng quan này được thực hiện nhằm cung cấp cái nhìn toàn diện về cơ chế hoạt động của hydro phân tử và đánh giá có hệ thống các bằng chứng lâm sàng hiện có, đặc biệt tập trung vào khả năng của H₂ trong việc hỗ trợ phục hồi và ngăn chặn sự tiến triển của suy giảm nhận thức, từ đó đề xuất hướng nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại Việt Nam.

II. CƠ CHẾ TÁC ĐỘNG VÀ TÍNH AN TOÀN CỦA HYDRO PHÂN TỬ

Hydro phân tử (H₂) là nguyên tố nhẹ nhất và phong phú nhất trong vũ trụ. Trong sinh học, H₂ mang nhiều đặc tính nổi trội giúp nó trở thành một phân tử trị liệu lý tưởng:

2.1. Tính chọn lọc và khả năng thâm nhập:

• Kích thước nhỏ và khả năng xuyên màng tế bào: Do có kích thước phân tử cực nhỏ và tính không phân cực, H₂ dễ dàng khuếch tán qua màng tế bào và đi qua hàng rào máu não (blood-brain barrier - BBB), cho phép nó tác động trực tiếp lên các cấu trúc nội bào như ty thể và nhân tế bào – nơi sản sinh và tích tụ ROS gây hại.

• Tính chọn lọc: H₂ chỉ trung hòa các gốc ROS mạnh và gây độc tế bào (·OH và ONOO⁻), nhưng không can thiệp vào các ROS có vai trò tín hiệu sinh học cần thiết cho chức năng tế bào bình thường (như H₂O₂ và O₂·⁻ tham gia vào tín hiệu miễn dịch, điều hòa tăng sinh tế bào). Đặc tính này giúp giảm đáng kể nguy cơ tác dụng phụ so với các chất chống oxy hóa thông thường.

2.2. Cơ chế điều chỉnh tín hiệu tế bào:

• Ngoài tác dụng chống oxy hóa trực tiếp, H₂ còn được chứng minh có khả năng điều chỉnh gián tiếp các con đường tín hiệu tế bào. H₂ có thể điều hòa biểu hiện gen của các enzyme chống oxy hóa nội sinh (như Nrf2, HO-1) và các protein chống viêm (thông qua ức chế con đường NF-κB), từ đó tăng cường khả năng tự vệ và khả năng phục hồi của tế bào thần kinh trước tổn thương oxy hóa.

2.3. Tính sn toàn tuyệt đối:

• H₂ là một khí trơ sinh học, và sản phẩm của phản ứng trung hòa ROS chỉ đơn giản là nước (H₂ + 2·OH → 2H₂O). Quá trình này không tạo ra bất kỳ sản phẩm phụ độc hại nào, do đó H₂ được đánh giá là an toàn và dung nạp tốt, ngay cả khi sử dụng ở nồng độ cao trong thời gian dài. Tính an toàn này đã được khẳng định qua nhiều thập kỷ sử dụng trong lặn biển sâu với hỗn hợp khí hydro-oxy (hydrox).

III. BẰNG CHỨNG LÂM SÀNG HYDRO ĐỐI VỚI HỆ THẦN KINH

Tài liệu gốc đã cung cấp các kết quả lâm sàng cụ thể, tập trung vào ba bệnh lý thần kinh chính: Suy giảm Nhận thức, Parkinson và Đột quỵ. Điều này củng cố mạnh mẽ vai trò bảo vệ thần kinh của Hydro phân tử.

3.1. Hydro đối với suy giảm nhận thức và Alzheimer

Các nghiên cứu lâm sàng đã cho thấy những kết quả tích cực, vượt ra ngoài tác dụng chống oxy hóa đơn thuần:

3.1.1. Nghiên cứu trên bệnh nhân suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) (2018)

Thiết kế: Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược trên 73 bệnh nhân MCI.

Can thiệp: Uống ~300 mL nước giàu hydro (H₂) mỗi ngày trong 1 năm.

Kết quả nổi bật:

• Việc sử dụng H₂ đã làm giảm đáng kể các chỉ số stress oxy hóa trong máu. Quan trọng nhất, H₂ có tác dụng ngăn chặn sự suy giảm nhận thức so với nhóm giả dược.

• Đặc biệt, ở những bệnh nhân mang gen APOE4 (yếu tố nguy cơ cao nhất đối với bệnh Alzheimer), H₂ đã mang lại sự cải thiện có ý nghĩa thống kê: điểm số nhận thức trên thang ADAS-cog tổng thể được cải thiện (p = 0,037) cùng với bài kiểm tra ghi nhớ từ ngữ (p = 0,036). Kết quả này gợi ý rằng H₂ có thể đặc biệt hiệu quả trong việc can thiệp sớm ở giai đoạn tiền lâm sàng của bệnh Alzheimer, đặc biệt đối với nhóm nguy cơ cao.

3.1.2. Nghiên cứu hít khí Hydro trên bệnh nhân Alzheimer (AD) (2023)

Thiết kế: Nghiên cứu thí điểm nhãn mở (open-label pilot study) trên 8 bệnh nhân AD, với theo dõi dài hạn.

Can thiệp: Hít 3% khí H₂ trong 1 giờ, 2 lần mỗi ngày, trong 6 tháng.

Kết quả đột phá:

• Điểm ADAS-cog trung bình của bệnh nhân cải thiện đáng kể sau 6 tháng điều trị, với mức giảm trung bình -4,1 điểm (điểm ADAS-cog giảm phản ánh sự cải thiện chức năng nhận thức). Hình ảnh cộng hưởng từ khuếch tán (Diffusion Tensor Imaging - DTI) cho thấy cải thiện tính toàn vẹn của các sợi trục thần kinh đi qua vùng hải mã – khu vực then chốt về trí nhớ bị tổn thương nghiêm trọng trong bệnh Alzheimer.

Bằng chứng về tác dụng điều chỉnh bệnh:

• Điều đặc biệt quan trọng là hiệu quả lâm sàng này vẫn được duy trì sau 1 năm ngừng điều trị bằng H₂. Kết quả này gợi ý rằng H₂ không chỉ làm giảm triệu chứng tạm thời mà còn có khả năng điều chỉnh cơ chế bệnh sinh của bệnh Alzheimer (disease- modifying effect), tạo ra những thay đổi bền vững về mặt cấu trúc và chức năng thần kinh.

3.1.3. Nghiên cứu trên cộng đồng người trưởng thành (2023)

Thiết kế: Thử nghiệm lâm sàng tiền cứu, mở, đơn nhánh trên 54 người trưởng thành.

Can thiệp: Hít khí H₂ hàng ngày trong 4 tuần.

Kết quả:

• H₂ được dung nạp tốt và an toàn ở tất cả người tham gia. Các chỉ số stress oxy hóa, bao gồm ROS và NO giảm đáng kể có ý nghĩa thống kê (p < 0,05 và p < 0,01 tương ứng).

• Quan trọng hơn, nồng độ enzyme BACE-1 (β-secretase 1 – enzyme xúc tác trực tiếp cho việc sinh tổng hợp protein amyloid-β) giảm có ý nghĩa sau 4 tuần điều trị. Việc giảm BACE-1 gợi mở một cơ chế sinh học phân tử giúp ngăn ngừa sự tích tụ mảng amyloid.

3.2. Hydro đối với bệnh Parkinson

Bệnh Parkinson (PD) là một bệnh lý thoái hóa thần kinh khác có liên quan chặt chẽ đến stress oxy hóa.

Nghiên cứu thí điểm (2013): Thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi (Nghĩa là cả người tham gia và người nghiên cứu đều không biết ai đang dùng HYDRO và ai dùng giả dược — nhằm tránh sai lệch kết quả.) trên 17 bệnh nhân PD.

Can thiệp: Uống 1.000 mL nước giàu hydro mỗi ngày trong 48 tuần.

Kết quả: Nhóm sử dụng H₂ đã cải thiện đáng kể điểm UPDRS (thang đánh giá mức độ nghiêm trọng của PD) (-5,7 ± 8,4) so với nhóm giả dược (+4,1 ± 9,2), cho thấy H₂ có thể làm chậm sự tiến triển của bệnh và cải thiện chức năng vận động.

3.3. Hydro đối với đột quỵ não cấp

Đột quỵ là tình trạng thiếu máu cục bộ gây tổn thương não nhanh chóng, với stress oxy hóa là yếu tố gây tổn thương tái tưới máu.

• Nghiên cứu hít khí H₂ (2017): Thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 50 bệnh nhân nhồi máu não cấp.

• Can thiệp: Hít 3% khí H₂ trong 7 ngày, bắt đầu từ 6-24 giờ sau khởi phát.

• Kết quả: Điều trị H₂ an toàn, cải thiện độ bão hòa oxy và quan trọng là cải thiện các kết quả lâm sàng được định lượng bằng thang điểm NIHSS (đánh giá mức độ nghiêm trọng của đột quỵ) và Chỉ số Barthel (đánh giá khả năng sinh hoạt hàng ngày).

• Nghiên cứu truyền H₂ tĩnh mạch (2013): Nghiên cứu trên 38 bệnh nhân đột quỵ thiếu máu não cấp, sử dụng phối hợp dung dịch giàu H₂ truyền tĩnh mạch và edaravone (chất bắt gốc tự do). Kết quả cho thấy việc truyền H₂ tĩnh mạch an toàn, ngay cả khi kết hợp với t-PA (thuốc tiêu sợi huyết), và có sự cải thiện điểm NIHSS theo thời gian.

IV. THẢO LUẬN

Các bằng chứng đã tổng hợp cho thấy Hydro phân tử (H₂) không chỉ là một chất chống oxy hóa mạnh mẽ mà còn là một tác nhân điều chỉnh sinh học đa năng, đặc biệt hữu ích trong các bệnh lý thoái hóa thần kinh và tổn thương thần kinh cấp tính liên quan đến stress oxy hóa và viêm.

4.1. Giải thích cơ chế tác động duy trì trên trí nhớ

Kết quả đột phá từ nghiên cứu Alzheimer 2023 (ADAS-cog cải thiện -4,1 điểm và hiệu quả duy trì sau 1 năm ngừng can thiệp) là điểm mấu chốt cho thấy H₂ không chỉ mang lại hiệu quả triệu chứng tạm thời mà còn tác động sâu vào cơ chế bệnh sinh:

• Hydro và viêm thần kinh: Cơ chế này vượt ra ngoài tác dụng trung hòa gốc tự do tức thời. H₂ có khả năng điều chỉnh phân cực tế bào thần kinh đệm (microglia), chuyển chúng từ trạng thái tiền viêm (M1) sang trạng thái chống viêm/phục hồi (M2). Giảm viêm thần kinh mạn tính là yếu tố then chốt giúp làm chậm quá trình thoái hóa trong bệnh Alzheimer.

• Bảo tồn cấu trúc: Sự cải thiện tính toàn vẹn của sợi trục thần kinh (phát hiện qua DTI) chứng minh rằng H₂ không chỉ bảo vệ mà còn có khả năng thúc đẩy sự phục hồi của các mạch thần kinh, thay vì đơn thuần giảm các triệu chứng lâm sàng. Tác dụng này được duy trì lâu dài sau ngừng điều trị, cho thấy H₂ đang can thiệp vào tầng sinh học sâu hơn của quá trình bệnh lý.

• Tác động lên con đường sinh tổng hợp amyloid: Việc giảm BACE-1 (nghiên cứu 2023 trên cộng đồng người trưởng thành) là một phát hiện quan trọng vì enzyme này xúc tác trực tiếp cho việc sinh tổng hợp amyloid-β – yếu tố gây bệnh chính trong bệnh Alzheimer. Điều này đưa hydro phân tử vào nhóm các tác nhân có khả năng can thiệp sớm vào quá trình bệnh sinh (disease-modifying agents).

4.2. So sánh với các chất chống oxy hóa khác

Nhiều chất chống oxy hóa (như vitamin C, vitamin E, curcumin) đã được nghiên cứu, nhưng phần lớn thất bại trong các thử nghiệm lâm sàng đối với các bệnh thoái hóa thần kinh. Lý do chính bao gồm:

1. Khả năng thâm nhập hạn chế: Hầu hết các chất chống oxy hóa có kích thước phân tử lớn không dễ dàng vượt qua hàng rào máu não (BBB) để đạt được nồng độ trị liệu tại các khu vực thần kinh bị tổn thương.

2. Thiếu tính chọn lọc: Nhiều chất có khả năng trung hòa cả các gốc ROS có lợi, gây rối loạn cân bằng tín hiệu oxy hóa-khử trong tế bào.

Ngược lại, H₂ khắc phục được cả hai hạn chế này: khả năng thâm nhập xuất sắc qua BBB và tính chọn lọc cao chỉ trung hòa các ROS độc hại, điều này giải thích cho sự khác biệt rõ rệt trong hiệu quả lâm sàng được ghi nhận so với các chất chống oxy hóa truyền thống.

4.3. Ứng dụng thực tiễn và hướng đi tại Việt Nam

Các kết quả nghiên cứu không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn mở ra tiềm năng ứng dụng lớn trong đời sống và chăm sóc sức khỏe chủ động, đặc biệt tại Việt Nam – nơi việc tiếp cận các liệu pháp điều trị bệnh Alzheimer tiên tiến còn hạn chế.

Tính dễ ứng dụng: Các phương pháp sử dụng H₂ (uống nước giàu hydro, hít khí hydro) là các phương pháp không xâm lấn, dễ thực hiện tại nhà hoặc tại các cơ sở y tế. Điều này phù hợp với mô hình chăm sóc sức khỏe chủ động và y học dự phòng. Điều này phù hợp với mô hình chăm sóc sức khỏe chủ động mà Giáo sư Tiến sĩ Nguyễn Công Khanh và Thạc sĩ Tô Văn Trực đề xuất.

Phục hồi và nâng cao sức khỏe cộng đồng: Ngoài hỗ trợ điều trị MCI/AD, H₂ còn có thể được ứng dụng trong:

• Phòng ngừa bệnh tật: Giảm stress oxy hóa mạn tính – tác nhân góp phần gây bệnh tim mạch, đái tháo đường, và viêm thần kinh – ở người khỏe mạnh và nhóm có nguy cơ cao.
• Phục hồi sau vận động: Giảm mệt mỏi cơ và tổn thương mô (như đã thấy trong các nghiên cứu về tập luyện thể thao và mỏi cơ).

Đề xuất nghiên cứu tại Việt Nam:

• Phối hợp nghiên cứu, đánh giá tác dụng của Hydro trong việc giảm stress oxy hóa và viêm mạn tính trên các đối tượng người Việt Nam.

• Xây dựng quy trình và tiêu chuẩn cho các thiết bị tạo H₂ (máy tạo nước hydro, máy hít hydro) đảm bảo an toàn, hiệu quả và chất lượng ổn định.

• Áp dụng liệu pháp H₂ trong các chương trình chăm sóc sức khỏe cộng đồng, ưu tiên tại các trung tâm phục hồi chức năng, trung tâm chăm sóc người cao tuổi, và các cơ sở y tế tuyến cơ sở.

V. KẾT LUẬN

Hydro phân tử (H₂) là một tác nhân trị liệu tiềm năng, an toàn và đa năng, có khả năng thâm nhập hiệu quả vào hệ thần kinh trung ương để trung hòa có chọn lọc các gốc oxy hóa gây độc tế bào. Các bằng chứng lâm sàng đã được tổng hợp không chỉ khẳng định vai trò bảo vệ thần kinh của H₂ trong các bệnh lý cấp tính (đột quỵ) và thoái hóa (Parkinson) mà còn đặc biệt chỉ ra tiềm năng của nó trong việc ngăn chặn sự suy giảm và thậm chí cải thiện chức năng nhận thức ở bệnh nhân MCI và AD.

Khả năng tạo ra tác dụng điều chỉnh bệnh (disease-modifying effect) của H₂ cần được tiếp tục nghiên cứu sâu hơn thông qua các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn, đa trung tâm, nhưng những kết quả ban đầu đã mở ra một hướng đi đầy hứa hẹn cho các chiến lược can thiệp đối với suy giảm trí nhớ trong tương lai.

Tài liệu Tham khảo (References)

1. Wang C, et al. Hydrogen-rich saline reduces oxidative stress and inflammation by inhibit of JNK and NF-κB activation in a rat model of amyloid-beta induced Alzheimer's disease. Neurosci Lett. 2011;491(2):127-32. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21238541/

2. Fujita K, et al. Hydrogen in drinking water reduces dopaminergic neuronal loss in the 1- methyl-4-phenyl-1,2,3,6-tetrahydropyridine mouse model of Parkinson's disease. PLoS One. 2009;4(9):e7247. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2747267/

3. Hong CT, et al. Molecular hydrogen inhalation ameliorates the quality of life in patients with Parkinson's disease. Ann Neurol. 2022;91(1):123-135. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7850666/

4. Nghien cứu (2013) link: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23400965/

5. Nghien cứu (2021) link: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7850666/

6. Nghien cứu (2018) link: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29110615/

7. Nghien cứu (2023) link: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10057981/

8. Nghien cứu (2017) link: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28669654/