THỰC TRẠNG HÚT THUỐC LÁ Ở NAM GIỚI THÀNH PHỐ VỊ THANH, TỈNH HẬU GIANG NĂM 2022 VÀ HIỆU QUẢ CỦA PHƯƠNG TIỆN TRUYỀN THÔNG VỀ TÁC HẠI CỦA HÚT THUỐC LÁ

Từ khóa: Hút thuốc; Nam giới; Tác hại.

DOI: http://doi.org/10.63472/sucv.06202501

A cross-sectional descriptive study was conducted on 420 males aged 15 and older to investigate the smoking situation in Vi Thanh City, Hau Giang Province in 2022. The results showed that the smoking rate among men was 77.62%, which was three times higher than the non-smoking rate (22.38%). Among smokers, 37.31% had been smoking for less than 5 years, 40.30% for 5–10 years, and 22.39% for more than 10 years. Regarding the number of cigarettes smoked per day, 71.84% smoked fewer than 10 cigarettes/day, while the remaining 28.16% smoked more than 10. The proportion of regular smokers was 46.19%, occasional smokers accounted for 49.29%, and 4.52% refused to answer.

Keywords: Smoking; Males; Harmful effects.

Thông tin truyền thông về tác hại của hút thuốc được tiếp cận nhiều nhất qua Internet (29,76%). Tỷ lệ hút thuốc ở nam giới thành phố Vị Thanh vẫn cao, trong đó phần lớn là người hút mới. Internet, mạng xã hội, cùng hình thức tuyên truyền kết hợp hình ảnh và chữ viết giúp nâng cao hiệu quả truyền thông về tác hại thuốc lá.

Information about the harmful effects of smoking was most frequently accessed via the Internet (29.76%). The smoking rate among men in Vi Thanh City remains high, with the majority being new smokers. The Internet and social media, along with communication formats that combine images and text, have proven effective in enhancing public awareness of the dangers of tobacco use.

Ngày nhận bài: 5/5/2025

Ngày hoàn thiện biên tập: 12/5/2025

Ngày duyệt đăng: 28/05/2025

Bài đăng trên Tạp chí in Sức Khỏe Việt số Tháng 5+6/2025

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm thuốc lá cướp đi sinh mạng của hơn 8 triệu người, trong đó trên 7 triệu người tử vong do sử dụng trực tiếp và khoảng 1,3 triệu người chết do hút thuốc thụ động. Năm 2020, khoảng 22,3% dân số thế giới hút thuốc lá; trong đó nam giới chiếm 36,7%, nữ giới 7,8%. Hơn 1,3 tỷ người sử dụng thuốc lá sống tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình [1], kéo theo gánh nặng về kinh tế, xã hội và y tế.

Tại Việt Nam – một quốc gia đang phát triển, tỷ lệ hút thuốc lá thuộc nhóm cao trên thế giới. Trung bình cứ hai nam giới trưởng thành thì có một người hút thuốc (43,5%). Số người hút thuốc thụ động ước tính khoảng 34,5 triệu người, chủ yếu tiếp xúc ở nơi công cộng như nhà hàng, khách sạn, nơi làm việc và trong gia đình. Hằng năm, có khoảng 40.000 người tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá như đột quỵ, bệnh mạch vành; 30% ca tử vong do bệnh tim có liên quan đến thuốc lá [2]. Ngoài tác hại sức khỏe, hút thuốc lá còn gây gánh nặng kinh tế cho cá nhân và gia đình, từ chi phí mua thuốc, điều trị bệnh, giảm sức lao động, tuổi thọ thấp, đến nguy cơ cháy nổ [3].

Những năm gần đây, tỉnh Hậu Giang đã triển khai nhiều chính sách, kế hoạch phòng chống tác hại của thuốc lá và tăng cường tuyên truyền Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Mục tiêu gồm: 100% sở, ban ngành, đoàn thể nắm được quy định của Luật; 85% người dân hiểu biết về tác hại của thuốc lá; 100% khuôn viên cơ sở y tế, trường học, cơ quan có quy định không hút thuốc [4]. Để góp phần xây dựng kế hoạch phòng chống tác hại thuốc lá hiệu quả, nghiên cứu này được thực hiện nhằm đánh giá thực trạng hút thuốc lá ở nam giới tại thành phố Vị Thanh, tỉnh Hậu Giang.

II. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1. Đối tượng nghiên cứu

Nam giới trên 15 tuổi, thường trú tại thành phố Vị Thanh từ 6 tháng trở lên.

Tiêu chí loại trừ: Người bị bệnh thần kinh, tự kỷ, hôn mê, mất ý thức, không đủ năng lực hành vi để trả lời câu hỏi.

2.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu

• Địa điểm: Thành phố Vị Thanh, tỉnh Hậu Giang
• Thời gian: Từ tháng 9 đến tháng 11 năm 2022

2.3. Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Mô tả cắt ngang
• Thu thập số liệu: Phỏng vấn 420 nam giới chia theo tầng thành thị và nông thôn (mỗi tầng 210 người) bằng bộ câu hỏi gồm ba phần:
  • Phần A: Thông tin nền (6 câu: giới tính, năm sinh, dân tộc, nghề nghiệp, thu nhập, trình độ học vấn)
  • Phần B: Thông tin về hút thuốc và truyền thông (14 câu)
  • Phần C: Kiến thức về tác hại hút thuốc và Luật Phòng chống tác hại thuốc lá (9 câu)

Tiêu chuẩn đánh giá hút thuốc: Bao gồm hành vi hút, nhai, ngửi, hít, ngậm sản phẩm thuốc lá (theo Luật số 09/2012/QH13).

Xử lý số liệu: Sử dụng Excel 365, mô tả dưới dạng tần số và tỷ lệ phần trăm.

2.4. Đạo đức nghiên cứu

Nghiên cứu được Hội đồng Đạo đức trong nghiên cứu y sinh học Trường Đại học Trà Vinh chấp thuận tại giấy số 171/GCT-HĐĐĐ ngày 25/05/2023.

III. KẾT QUẢ

3.1. Đặc điểm đối tượng nghiên cứu

Khảo sát 420 nam giới tại thành phố Vị Thanh. Kết quả trình bày trong Bảng 1.

Bảng 1. Đặc điểm đối tượng nghiên cứu (n=420)

Phần lớn đối tượng là người Kinh (50,48%), không theo tôn giáo (41,19%), làm công nhân (37,14%), thu nhập dưới 10 triệu đồng (86,63%) và trình độ học vấn dưới THPT (90,21%).

3.2. Thực trạng hút thuốc lá ở nam giới

Tỷ lệ hút thuốc và thời gian hút được thể hiện trong Hình 1.

Hình 1: Tỷ lệ (%) người hút thuốc (A) và số năm hút thuốc (B)

Kết quả cho thấy, 326/420 người (77,62%) có hút thuốc, cao gấp ba lần so với người không hút (22,38%). Trong số này, người hút dưới 5 năm chiếm 37,31%, từ 5–10 năm là 40,30% và trên 10 năm là 22,39%.

3.3. Đặc điểm nam giới hút thuốc

Bảng 2. Đặc điểm nam giới hút thuốc lá (n=326)

Nam giới hút thuốc chủ yếu làm công nhân (38,04%), thu nhập từ 5–10 triệu đồng (59,82%), trình độ học vấn từ THPT trở xuống chiếm 86,50%. Phần lớn hút dưới 10 điếu/ngày và thỉnh thoảng hút.

IV. BÀN LUẬN

Trên 3/4 nam giới (77,62%) trên địa bàn thành phố Vị Thanh, tỉnh Hậu Giang tham gia nghiên cứu có hút thuốc lá. Đây là một con số khá lớn so với mục tiêu các ngành chức năng đã đặt ra. Tỷ lệ hút thuốc lá ở nam giới trong nghiên cứu cao hơn tỷ lệ hút thuốc lá mục tiêu của Chiến lược quốc gia phòng, chống tác hại của thuốc lá đến năm 2020 là 39% (theo Quyết định số 229/QĐ-TTg ngày 25/01/2013) và trong Quyết định số 568/QĐ-TTg ngày 24/5/2023 của Thủ tướng Chính phủ với mục tiêu giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá ở nam giới từ 15 tuổi trở lên xuống dưới 39%; nhóm nữ từ 15 tuổi trở lên xuống dưới 1,4%.

Năm 2019–2020, Quỹ Phòng chống tác hại của thuốc lá đã thực hiện nghiên cứu xác định tình hình sử dụng thuốc lá tại 34 tỉnh, thành ở Việt Nam. Tỷ lệ hút thuốc chung ở người trưởng thành là 21,7%, trong đó nam giới là 42,3% và nữ giới tăng nhẹ ở mức 1,7%. Có đến 44,4% người đang hút thuốc lá thụ động tại cộng đồng, cụ thể là 38,7% ở nam và 47,6% ở nữ. Ngoài các loại thuốc lá truyền thống, thuốc lá điện tử và thuốc lá không khói có xu hướng gia tăng, đặc biệt là ở nam sinh [5].

Số lượng người hút thuốc lá tại thành phố Vị Thanh, tỉnh Hậu Giang cao gấp 3 lần (77,62%) so với nghiên cứu trên; trong đó, hầu hết đối tượng hút thuốc lá trong vòng 10 năm trở lại đây (77,61%). Điều này cho thấy hành vi hút thuốc lá ở nam giới tại địa phương vẫn còn phổ biến, mặc dù chính quyền địa phương và các ngành liên quan đã tăng cường tuyên truyền về tác hại của thuốc lá.

Tỷ lệ này cũng cao hơn nhiều so với nghiên cứu của Phạm Bích Diệp và cộng sự (2023) về tình trạng hút thuốc ở cán bộ, giáo viên các trường Trung học cơ sở trên cả nước năm 2022, với tỷ lệ chung là 10,2%; trong đó nam giới chiếm 28,4% [6]. Nguyên nhân có thể là do cán bộ, giáo viên có trình độ và nhận thức cao hơn về tác hại của thuốc lá, trong khi đa số nam giới trong nghiên cứu này làm công nhân và nông dân, có trình độ dưới trung học phổ thông, chiếm đến 90%. Điều này cho thấy mối liên quan giữa trình độ học vấn, nghề nghiệp và hành vi hút thuốc.

Trong số các phương pháp truyền thông được sử dụng, các phương tiện hiện đại như Internet và mạng xã hội là những kênh mang lại hiệu quả cao, tiếp đến là truyền thông trên báo đài. Điều này có thể lý giải bằng sự phát triển mạnh mẽ của Internet trong thời đại công nghiệp 4.0, giúp người dân dễ dàng tiếp cận thông tin.

Theo số liệu thống kê đầu năm 2024, tại Việt Nam có 78,44 triệu người dùng Internet (chiếm 79,1% dân số); 73,3% dân số sử dụng mạng xã hội, trong đó 92,7% người dùng Internet có sử dụng ít nhất một nền tảng truyền thông xã hội [7]. Đây là điều kiện thuận lợi cho công tác truyền thông số.

Sự can thiệp của các phương tiện truyền thông và mạng xã hội hứa hẹn mang lại nhiều thành công trong nỗ lực hỗ trợ cai nghiện thuốc lá. Chữ viết, hình ảnh và video trên nền tảng xã hội cho phép người dùng tương tác và chia sẻ thông tin về tác hại của thuốc lá một cách nhanh chóng và ít tốn kém [8].

V. KẾT LUẬN

Tỷ lệ nam giới hút thuốc lá trên 15 tuổi cư trú tại thành phố Vị Thanh, tỉnh Hậu Giang cao gấp 3 lần so với tỷ lệ không hút thuốc. Phần lớn người hút thuốc có thời gian sử dụng dưới 10 năm. Nhiều người hút thuốc lá nhận thức được tác hại của khói thuốc và có ý định bỏ hút.

Công tác truyền thông thông qua Internet, các trang mạng xã hội như Facebook, Zalo góp phần đáng kể trong nâng cao hiệu quả tuyên truyền phòng, chống thuốc lá của Trung tâm Kiểm soát bệnh tật và chính quyền địa phương. Tuy nhiên, cần có những chế tài phù hợp nhằm giảm thiểu hơn nữa tình trạng hút thuốc lá, góp phần nâng cao chất lượng sức khỏe và đời sống kinh tế của người dân.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. World Health Organization. Tobacco. 2023. Truy cập ngày 31/10/2024. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tobacco
2. World Health Organization. Smoking causes 40 000 deaths in Viet Nam each year. 2018. Truy cập ngày 30/10/2024. https://www.who.int/vietnam/news/detail/27-05-2018-smoking-causes-40-000-deaths-in-viet-nam-each-year
3. Bộ Y tế. Số 2725/BYT-KCB: Tổ chức hoạt động hưởng ứng Ngày Thế giới không thuốc lá 31/5, Tuần lễ quốc gia không thuốc lá 25–31/5/2023 và tăng cường thực thi Luật phòng, chống tác hại của thuốc lá. Cục Khám chữa bệnh, Bộ Y tế; 2023.
4. Sở Tư pháp tỉnh Hậu Giang. Phòng, chống tác hại của thuốc lá trên địa bàn tỉnh Hậu Giang năm 2022. Truy cập ngày 30/10/2024. https://sotuphap.haugiang.gov.vn/xem-chi-tiet-tin_new/-/tin-tuc/Phong--chong-tac-hai-cua-thuoc-la-tren-ia-ban-tinh-Hau-Giang-nam-202268859
5. Nguyễn Thanh Hải, et al. Thực trạng sử dụng thuốc lá, thuốc lá điện tử và một số yếu tố liên quan đến học sinh khối 10 và khối 11 tại Hải Phòng năm 2022. Tạp chí Y học Dự phòng. 2024;34(1 Phụ bản):80–89.
6. Phạm Bích Diệp, et al. Thực trạng hút thuốc lá của cán bộ, giáo viên các trường Trung học cơ sở và Trung học phổ thông tại Việt Nam năm 2022. Tạp chí Y học Dự phòng. 2023;33(5):56–62.
7. Nghĩa Lê. Tác động của truyền thông số và mạng xã hội đối với xã hội Việt Nam. 2024. Truy cập ngày 30/10/2024. https://dangcongsan.vn/tu-tuong-van-hoa/tac-dong-cua-truyen-thong-so-va-mang-xa-hoi-doi-voi-xa-hoi-viet-nam-666204
8. WHO Western Pacific. Digital media campaigns to reduce tobacco use. Truy cập ngày 30/10/2024. https://www.who.int/westernpacific/news-room/photo-story/photo-story-detail/digital-media-campaigns-to-reduce-tobacco-use