Chương trình giảng ứng dụng thừa kế thuốc Nam thầy Nguyễn Kiều

Từ khóa: Thầy Nguyễn Kiều; Thuốc Nam; Y học cổ truyền.

Summary:

(SKV) – Master Nguyễn Kiều is widely recognized as one of the key figures in the founding and development of Tue Tinh Traditional Medicine School — the cradle that has nurtured generations of talented and dedicated physicians. With unwavering enthusiasm and a deep passion for traditional Vietnamese medicine, he has not only served as a respected educator but also as a distinguished researcher, diligently collecting, preserving, and promoting the value of Southern herbal medicine (thuốc Nam) in disease treatment.

Keywords: Master Nguyễn Kiều; Southern herbal medicine; Traditional medicine.

NỘI DUNG:

“Các bài thuốc Nam – Bài bình can gia giảm theo kinh nghiệm chữa một số bệnh trẻ em: Bộ máy tiêu hóa, bài tiết, hô hấp, thần kinh” của cố lương y Nguyễn Kiều.

MỞ BÀI

Giới thiệu tóm tắt về thầy Nguyễn Kiều:

Thầy Nguyễn Kiều là một trong những người có công lớn trong việc sáng lập và phát triển Trường Y học cổ truyền Tuệ Tĩnh – cái nôi đã đào tạo nên biết bao thế hệ thầy thuốc tài năng và đầy tâm huyết. Với lòng nhiệt thành và đam mê mãnh liệt dành cho Y học dân tộc, thầy không chỉ là người giảng dạy mà còn là nhà nghiên cứu kiệt xuất, luôn cần mẫn sưu tầm, gìn giữ, phát huy giá trị của thuốc Nam trong điều trị bệnh.

Thầy Nguyễn Kiều đặc biệt nổi bật với phương pháp giảng dạy thiết thực, gần gũi và dễ tiếp cận trong ứng dụng thuốc Nam. Trong suốt quá trình giảng dạy, thầy luôn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiểu rõ công năng, xuất xứ và cách phối hợp các vị thuốc sao cho hiệu quả, vừa an toàn, vừa bền vững cho sức khỏe người bệnh.

Các bài giảng của thầy không chỉ truyền thụ lý thuyết mà còn rèn luyện kỹ năng thực hành cho học viên, giúp họ ứng dụng linh hoạt các bài thuốc Nam vào điều trị. Nhờ sự nỗ lực không ngừng nghỉ của thầy, Trường Tuệ Tĩnh đã trở thành địa chỉ uy tín, nơi ươm mầm nhiều thế hệ lương y có "tâm" và có "tầm", góp phần gìn giữ và phát triển nền Y học cổ truyền Việt Nam.

Những cống hiến của thầy Nguyễn Kiều trong việc phát triển và bảo tồn YHCT nước nhà là vô cùng quý giá – là ngọn đèn soi đường cho lớp lớp học trò noi theo.

Hôm nay, khi ngồi viết những dòng này, lòng tôi trào dâng niềm xúc động, biết ơn và kính trọng thầy Nguyễn Kiều cùng thế hệ các thầy Hoàng Thủ (hiệu trưởng Trường YHCT Tuệ Tĩnh sau khi thầy Nguyễn Kiều qua đời ngày 2/12/1974), thầy Mai, thầy Chi, thầy Khi, thầy Sai, thầy Cành… Những bậc danh y mà tôi may mắn được học hỏi và thấm nhuần tri thức trong những năm tháng học tập tại Trường Tuệ Tĩnh, giai đoạn 1974 – 1977.

Thầy không chỉ là người sáng lập ngôi trường, mà còn là người thắp lên ngọn lửa đam mê và niềm tin yêu đối với Y học cổ truyền trong lòng chúng tôi. Những bài giảng của thầy không đơn thuần là truyền đạt kiến thức, mà còn là những bài học về nhân cách, về lòng yêu thương con người và sự tận tụy với nghề y.

Chúng tôi vẫn còn vẹn nguyên ký ức về những buổi học đầy ắp tri thức, những cuộc thảo luận sôi nổi, và cả những lời dạy ân cần, chân thành mà thầy dành cho từng học trò. Thầy là người thầy về chuyên môn, là người cha tinh thần, là người anh lớn trong mỗi trái tim học trò. Mỗi lời thầy dạy đều thấm đẫm tình thương và trách nhiệm, để rồi khắc ghi trong tâm trí chúng tôi câu nói bất hủ: “Lương y như từ mẫu.”

Thầy ơi! Những năm tháng học trò nay đã xa. Nhưng những gì thầy gieo trồng vẫn mãi là ngọn lửa âm ỉ cháy, soi rọi và nâng đỡ chúng tôi vượt qua bao thử thách trong hành trình làm nghề. Xin cảm ơn thầy – người đã cống hiến trọn vẹn tâm huyết để gây dựng một nền tảng vững chắc cho bao thế hệ thầy thuốc kế tiếp, tiếp tục phát triển những giá trị mà thầy đã dựng xây.

Dẫu thời gian có trôi qua bao nhiêu năm tháng, thì chúng tôi – những học trò của thầy – vẫn luôn khắc ghi và tri ân sâu sắc. Thầy mãi là người thầy đáng kính trong trái tim mỗi chúng tôi.

Với tất cả lòng biết ơn, ThS-BS Phan Thị Phương Hằng, Cựu học viên khóa 1974 – 1977.

Lương y Nguyễn Kiều

NỘI DUNG:

I. CÁC BÀI THUỐC NAM – BÀI BÌNH CAN GIA GIẢM THEO KINH NGHIỆM CHỮA MỘT SỐ BỆNH TRẺ EM

1. Sởi (Theo Thầy Nguyễn Kiều)

1.1. Định nghĩa và nguyên nhân: Sởi là một bệnh thường gặp ở trẻ em từ 6 tháng đến 5 tuổi. Theo Đông y, bệnh do dịch lệ; theo Tây y, do virus, thường phát vào mùa đông - xuân.

Biểu hiện: Trên da mọc mụn đỏ, lấm tấm, hơi gồ lên, sờ có cảm giác vướng tay, như hạt vừng — còn gọi là "ma chẩn".

1.2. Các thể bệnh:

1.2.1. Thể sởi thuận:

• Triệu chứng: Sốt nhẹ, đầu nóng, toàn thân mọc mụn đỏ lấm tấm. Cần tuyệt đối tránh gió cho trẻ.
• Điều trị: Giúp sởi mọc đều khắp toàn thân. Nếu sởi chưa mọc đều, cần:
  • Bài thuốc thông khí, tỏa nhiệt:
    • Tía tô: 8g – Tác dụng phát tán phong hàn, tỏa nhiệt từ trong ra
    • Kinh giới: 12g – Như trên
    • Bạc hà: 12g – Như trên
    • Lá tre: 8g – Thanh nhiệt
    • Củ sắn dây: 12g – Thanh nhiệt
    • Cam thảo dây: 12g – Thanh nhiệt, điều hòa
    • Lá hẹ: 12g – Giải độc, sát khuẩn phế
    • Lá xương sông: 8g – Thanh nhiệt phế
  • Cách dùng:
    • Sắc với 300 ml nước, cô còn 150 ml, chia 2–3 lần uống trong ngày.
    • Nếu sởi chưa mọc đều, kết hợp xoa xát ngoài da: Giã nhỏ 1 chén hạt mùi, trộn rượu, sao nóng, bọc vải xát nhanh vào vùng da chưa mọc.
  • Lưu ý: Tuyệt đối tránh gió để phòng sởi chạy hậu.

1.2.2. Thể sởi nghịch:

• Triệu chứng: Sốt cao, ho, gò má đỏ, mồ hôi trộm, lưỡi đỏ khô, khát nước.
• Điều trị: Thanh nhiệt huyết, thanh phế, giải độc, an thần, bồi dưỡng tích cực.
• Bài thuốc:
  • Lá dâu non: 12g – Dưỡng âm, an thần
  • Đậu đỏ: 8g – Thanh nhiệt, lợi thủy
  • Mạch môn: 8g – Thanh phế, sinh tân
  • Củ mài (sao vàng): 8g – Bổ tỳ
  • Hạt sen (sao vàng): 8g – Dưỡng tâm, kiện tỳ
  • Cam thảo dây: 8g – Điều hòa các vị
  • Sắc với 400 ml nước, còn 200 ml, chia 2–4 lần uống/ngày
  • Nếu ho kéo dài, thêm:
    • Củ rẻ quạt: 4g – Tiêu đờm, kháng viêm
    • Vỏ rễ dâu (tẩm mật sao): 20g – Thanh phế
    • Lá chanh: 12g – Giải biểu
    • Bách bộ: 12g – Trị ho
  • Nếu có triệu chứng lỵ, rối loạn tiêu hóa, thêm:
    • Rau sam: 12g – Thanh nhiệt, giải độc
    • Cỏ nhọ nồi: 12g – Cầm máu, mát huyết
    • Binh lang: 8g – Tiêu tích, trừ giun

→ Sắc uống như trên.

• Phòng bệnh:
  • Bồi dưỡng chính khí, hạn chế ăn thịt, đường.
  • Khi có dấu hiệu dịch: nghỉ ngơi, vệ sinh răng miệng, uống đủ nước, ăn nhiều trái cây.
  • Với trẻ đang bệnh: Ăn thức ăn lỏng, kiêng mỡ, đường, đồ tanh. Tránh gió tuyệt đối.

→ Bài thuốc dự phòng khi có dịch:

• Kim ngân
• Cam thảo dây → Sắc uống hằng ngày cho trẻ trong vùng dịch.

2. Bài bình can gia giảm chữa sởi (Thầy Kiều)

2.1. Công thức:

• Lá chanh: 12g (tán bột mịn)
• Lá gai: 12g (tán bột mịn)
• Lá cối xay: 12g (tán bột mịn)
• Phèn phi: 4g (tán bột mịn)

2.2. Bào chế:

• Các vị thuốc tán bột, cân theo tỷ lệ trên, có thể chế thành dạng cốm, viên, hoặc sắc thang nếu không tán.

2.3. Liều dùng:

• Thuốc sắc: theo liều trên
• Bột uống: 8–10g/ngày
• Cốm/viên: 10–12g/ngày

2.4. Công dụng:

• Trị viêm gan cấp, mạn, tiền xơ gan
• Trị cảm nhiệt, cảm gió, ho, viêm họng

2.5. Kiêng kỵ:

• Thể hư hàn: cần gia thêm thuốc ôn ấm
• Không dùng khi tỳ vị hư hàn, tiêu chảy, phân nát

3. Sởi – Bài bình can gia:

• Bài thuốc:
  • Mùi tàu: 20g
  • Tiểu hồi hạt: 20g
  • Cây nọc sởi: 20g → Sắc uống → Kết hợp giã nhỏ hạt mùi tàu, ngâm rượu, phun ngoài da để thúc sởi mọc nhanh, hạ sốt.
• Khi sởi bay:
  • Mùi tàu: 20g
  • Húng chanh: 20g
  • Diếp cá: 20g
• Khi sởi đậu vảy không bong:
  • Bài bình can gia
  • Mo nang tre: 100g → Sắc uống 2–4 lần/ngày

4. Thủy đậu – Bài bình can gia:

Thuỷ đậu (thủy hoa): bệnh truyền nhiễm thường gặp vào mùa đông–xuân, chủ yếu ở trẻ em. Do phong nhiệt xâm nhập phế qua đường miệng. Thường ở phần vệ và khí, ít khi vào huyết.

Triệu chứng:

• Ban đầu: sổ mũi, nhức đầu, rối loạn tiêu hóa
• Sau vài ngày: mọc nốt đỏ từ lưng lan ra, chính giữa có bọng nước (bào chẩn)
• Bào chẩn chứa nước trong, không nung mủ, có viền đỏ, 3–4 ngày khô và bong vảy

Đặc điểm: Nốt mọc không đồng đều, cái lên trước cái lên sau, khác với đậu mùa.

Bài thuốc (Theo Thầy Kiều):

• Kim ngân: 10g – Thanh nhiệt, giải độc
• Cây cứt lợn: 20g – Sát khuẩn, tiêu viêm
• Vỏ gạo: 10g – Lợi tiểu, thanh thấp
• Gốc rạ: 20g – Thanh nhiệt, tiêu độc
• Thổ phục linh: 10g – Giải độc, trừ phong thấp → Sắc uống mỗi ngày 1 thang

(Đón đọc bài 2 tại số tiếp theo)